ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ feminism ਆਪਣੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਤੇ ਸੀ ਤਾਂ ਮੂਰਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਵੀ ਕਿੰਤੂ ਕੀਤਾ ਕਈ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਅੰਦਰ ‘ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ’ ਪੁਰਸ਼ ਵਾਚਕ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਵਾਚਕ ਬਣਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਡਿਬੇਟਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਗਏ ਪਰ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਜੋ ਹੈ, ਸੀ, ਤੇ ਰਹੇਗਾ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਲੇਖਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਹਾਲ ਇਹਨਾਂ ਮੂਰਖ ਅਰਧ-ਸਿਖਿਅਤਾਂ ਦਾ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਬਾਬਤ ਹੈ।

ਕਹੂੰ ਜੋਗਿ ਜਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਚਾਰੀ ਨਰ ਕਹੂੰ ਨਾਰ ਹੋ।।

ਕਹੂੰ ਰਾਜਾ ਕਹੂੰ ਰਾਨੀ ਕਹੂੰ ਨਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੋ।।

ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਥਾਂ ਥਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਦਰਸਾ ਕੇ ਜਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਫਿਰਕੇ ਨੇ ਨਕਾਰਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਿਹੜਾ feminism ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰਤਾ ਲਈ ਆਇਆ ਸਾਡੇ ਵਾਲਿਆਂ ਉਸ ਵਿਚ ਕੰਪੀਟੀਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗੁਰਮੱਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ‘‘ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ‘‘ ਪੁਰਸ਼ ਵਾਚ ਬਣਾ ਤਾ ਵਰਨਾ ਜੇ ਗੁਰਮੱਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਨੌਬਤ ਨਹੀਂ ਆਉਣੀ ਸੀ।

ਵਡਾ ਨ ਹੋਵੈ ਘਾਟ ਨ ਜਾਏ।।[1] ਜਿਤਨਾ ਮਰਜੀ ਮੂਰਖ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰੀ ਜਾਣ ਨਾ ਤੇ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾਲ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕੁਝ ਘਟਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਜਿਹਿਆਂ ਦੇ ਸਿਫਤ ਰੂਪੀ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵਧਣਾ। ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਰਹਿਮਤ ਸਿੱਖਾਂ ਪੁਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਮੋਤੀ ਚੁਗ ਕੇ ਆਪ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਰੱਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਦਾ ਉਹ ਸਵਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸ਼ਾਮੀ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਤਕਰੀਬਨ ਪੁਰਸ਼ ਵਾਚ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੇ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਇਥੇ ਵੀ ਤਕਰੀਬਨ[2] ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪੁਰਸ਼ ਵਾਚਕ ਹੀ ਮਿਲਦਾ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਰੂਪ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ) ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਮੇਸ ਦੀ ਦਾ ਨਜਰੀਆ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਬਾਬਤ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਅਲੱਗ ਹੈ।

ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ

੧ਓ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ।।

ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ।।

ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਵਾਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀ ੧੦

ਉਤਾਰ ਖਾਸੇ ਦਸਖਤ ਕਾ। ਪਾਤਿਸਾਹੀ ੧੦

‘‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਰੱਛਾ ਹਮਨੈ।। ਸਰਬ ਲੋਹ ਦੀ ਰੱਛਿਆ ਹਮਨੈ।।

ਸਰਬ ਕਾਲ ਜੀ ਦੀ ਰੱਛਿਆ ਹਮਨੈ।। ਸਰਬ ਲੋਹ ਜੀ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਛਿਆ ਹਮਨੈ।।‘‘[3]

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੌਲਾਦ ਜਿਹਾ ਮਜਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬ ਲੋਹ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਰਬ ਲੋਹ ਬਣ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਛਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਸਰਬਲੋਹ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਅਕਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਮੇਸ ਜੀ ਦੀ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਏ ਹਨ। ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਅਧਿਆਏ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ  ‘ਸ੍ਰੀ ਕਾਲ ਜੀ ਕੀ ਉਸਤਤਿ‘ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਾਪੀ ਜਦੋਂ ਲਿਖਾਰੀ ਲਿਖਣ ਲੱਗਾ(ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵਜੋਂ ਇਹ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਲਿਖਵਾਈਆਂ ।[4]

ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਉਤਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆ ਇਸ ਮੁਢਲੇ ਛੰਦ ਬਾਰੇ ਇਹ ਨੋਟ ਦਿੱਤਾਃ- ਉਤਾਰ ਖਾਸੇ ਦਸਖਤ ਕਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਨੋਟ – ਆਗੇ ਲਿਖਾਰੀ ਕੇ ਦਸਖਤ—ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਤੇ ਖੁਦ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਅੰਦਰ ੨ ਵਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਰਬਲੋਹ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਗੇ ਲਿਖਾਰੀ ਕੇ ਦਸਖਤ

 ਤ੍ਵਪ੍ਰਸਾਦਿ।। ਚੌਪਈ।।

ਪ੍ਰਣਵੋ ਆਦਿ ਏਕੰਕਾਰਾ।। ਜਲ ਥਲ ਮਹੀਅਲ ਕੀਓ ਪਸਾਰਾ।।

ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਅਬਿਗਤ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ।। ਲੋਕ ਚਤੁਰ ਦਸ ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ।।੧।।

(ਮੈਂ ਉਸ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਰਸ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮੂਲ ਮੁੱਢ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਤਾਲ ਵਿਚ ਆਪਨਾ ਪਸਾਰਾ ਪਸਾਰਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਤੇ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।  ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਚੌਦ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਮੈਂ ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿੱਕੇ ਕੀੜੇ ਵਿਚ ਵਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਨਿਰਧਨ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦ੍ਵੈਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜੋ ਨਾਸ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਭੇਸ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਖਾਸ ਰੂਪ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਜਿਸਦੀ ਕੋਈ ਜਾਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਮਿੱਤਰ, ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਮਾਤਾ ਨਹੀਂ।)

ਸਭ ਕੋ ਕਾਲ ਸਭਨ ਕੋ ਕਰਤਾ।। ਰੋਗ ਸੋਗ ਦੋਖਨ ਕੋ ਹਰਤਾ।।

ਏਕ ਚਿੱਤ ਜਿਹ ਇਕ ਛਿਨ ਧਿਆਇਓ।। ਕਾਲ ਫਾਸ ਕੇ ਬੀਚ ਨ ਆਇਓ।।੧੦।।

(ਮੇਰੀ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਰੋਗਾਂ,ਸੋਗਾਂ ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਐਸੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਮੁੜਕੇ ਕਾਲ ਦੀ ਫਾਹੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਭਾਵ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਮੌਤ ਦਾ ਭੈ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)

ਤ੍ਵੈਪ੍ਰਸਾਦਿ।। ਕਬਿੱਤ।।

ਕਤਹੂੰ ਸੁਚੇਤ ਹੁਇਕੈ ਚੇਤਨਾ ਕੋ ਚਾਰ ਕੀਓ, ਕਤਹੂੰ ਅਚਿੰਤ ਹੁਇਕੈ ਸੋਵਤ ਅਚੇਤ ਹੋ।।

ਕਤਹੂੰ ਭਿਖਾਰੀ ਹੁਇਕੈ ਮਾਂਗਤ ਫਿਰਤ ਭੀਖ, ਕਹੂੰ ਮਹਾ ਦਾਨ ਹੁਇਕੈ ਮਾਂਗਿਓ ਧਨ ਦੇਤ ਹੋ।।

ਕਹੂੰ ਮਹਾਂ ਰਾਜਨ ਕੋ ਦੀਜਤ ਅਨੰਤ ਦਾਨ, ਕਹੂੰ ਮਹਾਂ ਰਾਜਨ ਤੇ ਛੀਨ ਛਿਤ ਲੇਤ ਹੋ।।

ਕਹੂੰ ਬੇਦ ਰੀਤ ਕਹੂੰ ਤਾ ਸਿਉ ਬਿਪਰੀਤ, ਕਹੂੰ ਤ੍ਰਿਗੁਨ ਅਤੀਤ ਕਹੂੰ ਸੁਰਗੁਨ ਸਮੇਤ ਹੋ।।

(ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਆਪ ਦੇ ਚੋਜ ਬੇਅੰਤ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀ ਕਿਤੇ ਤਾਂ ਬੜੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤੇ ਕਿਤੇ ਬੇਫਿਕਰ ਹੋ ਕੇ ਬੜੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਸੁਤੇ ਹੋਏ ਹੋ। ਕਿਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੰਗਤਾ ਬਣਕੇ ਘਰ ਘਰ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹੋ ਤੇ ਕਿਤੇ ਮਹਾਂ ਦਾਨ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਮੂੰਹੋਂ ਮੰਗਿਆ ਧਨ ਦੇਂਦੇ ਹੋ। ਕਿਤੇ ਤਾਂ ਆਪ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਤ ਦਾਨ ਦੇਂਦੇ ਹੋ ਤੇ ਕਿਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਕਿਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਤੇ ਕਿਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਤੋਂ ਉਲਟ ਚਲਦੇ ਹੋ, ਕਿਤੇ ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋ ਤੇ ਕਿਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਸਹਿਤ ਹੋ ਅਥਵਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਗੁਣਾਂ ਸਹਿਤ ਹੋ। )

ਪੂਰੇ ਕਬਿੱਤ ਵਿਚ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਥਾਂਏ ਤੇਰਾ ਹੀ ਵਾਸਾ ਹੈ।

ਇਸ ਕਬਿੱਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਤ੍ਵਪ੍ਰਸਾਦਿ।। ਸੁਧਾ ਸਵੈਯੇ।। ਸ੍ਰਾਵਗ ਸੁੱਧ ਸਮੂਹ ਸਿਧਾਨ ਕੇ। ਜੋ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦੀ ਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਉਹ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਜਲੇ ਹਰੀ।। ਥਲੇ ਹਰੀ।। ਉਰੇ ਹਰੀ।। ਬਨੇ ਹਰੀ।।

ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਰੇਕ ਉਸ ਭਾਗ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਜੋ ਇਸ Dimention ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਵਾਲੀਆਂ Dimentions  ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸ ਕਿਸ ਥਾਂਏ ਹੈ।

ਈਹਾਂ ਹਰੀ।। ਉਹਾਂ ਹਰੀ।। ਜਿਮੀ ਹਰੀ।। ਜਮਾ ਹਰੀ।।

ਉਹ ਜੰਮਦਾ ਮਰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਦਾ ਵੀ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਉਸ ਦਾ ਭੇਦ ਪਾ ਸਕਦਾ।

ਅਕਾਲ ਹਰੀ।। ਅਪਾਲ ਹਰੀ।। ਅਛੇਦ ਹਰੀ।। ਅਭੇਦ ਹਰੀ।।

ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ

ਅਤੇਵ ਹਰੀ।। ਅਭੇਵ ਹਰੀ।। ਅਜੇਵ ਹਰੀ।। ਅਛੇਵ ਹਰੀ।।

ਅੱਗੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਖਦੇ ਕਿ ਇਤਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੰਡਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦਾ

ਭਜੋ ਹਰੀ।। ਥਪੋ ਹਰੀ।। ਤਪੋ ਹਰੀ।। ਜਪੋ ਹਰੀ।।

ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਪੂਜਾ, ਤਪ, ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਉਸਦੀ ਉਪਮਾ ਕਰੋ ਤੇ ਜੀਵਨ ਸਫਲਾ ਕਰੋ।

ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਅੰਦਰ ਦੌ ਸੌ ਸਾਢੇ ਇਕੱਤਰ ਛੰਦ ਹਨ।

੧੦ ਚੌਪਈ (ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਜੋਤ ਦਾ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਸਾਰਾ ਹੈ)

ਅਨਹਦ ਰੂਪ ਅਨਾਹਦ ਬਾਨੀ।। ਚਰਨ ਸ਼ਰਨ ਜਿਹ ਬਸਤ ਭਵਾਨੀ।। ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਿਸ਼ਨ ਅੰਤੁ ਨਹੀ ਪਾਇਓ।। ਨੇਤਿ ਨੇਤਿ ਮੁਖ ਚਾਰ ਬਤਾਇਓ, (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਸਾਰਾ ਹੈ ਦੇਵੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਵਾਨੀ ਆਦਿ ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹਨ ਬ੍ਰਹਮੇ ਤੇ ਵਿਸਨੂੰ ਵਰਗੇ ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਆਖਦੇ ਨੇ ਉਹ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹਨ ਤੇ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ  )

੧੦ ਕਬਿੱਤ (ਸਰਬ ਕਾਲ ਸਰਬ ਠਉਰ ਏਕ ਸੇ ਲਗਤ ਹੋ।।  ਕਹੂੰ ਹੁਇਕੈ ਹਿੰਦੂਆ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਕੋ ਗੁਪਤ ਜਪਿਓ ਕਹੂੰ ਹੁਇਕੈ ਤੁਰਕਾ ਪੁਕਾਰੇ ਬਾਂਗ ਦੇਤ ਹੋ, ( ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਹਰੇਕ ਫਿਰਕੇ, ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਉਹੀ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹਸਤੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ)

੧੦ ਸਵੱਈਏ ( ਸ੍ਰਾਵਗ ਸੁੱਧ ਸਮੂਹ ਸਿਧਾਨ ਕੇ ਦੇਖਿ ਫਿਰਿਓ ਘਰ ਜੋਗ ਜਤੀ ਕੇ।। ਸੂਰ ਸੁਰਾਰਦਨ ਸੁੱਧ ਸੁਧਾਦਿਕ ਸੰਤ ਸਮੂਹ ਅਨੇਕ ਮਤੀ ਕੇ।।ਸਾਰੇ ਹੀ ਦੇਸ ਕੋ ਦੇਖਿ ਰਹਿਓ ਮਤ ਕੋਊ ਨ ਦੇਖੀਅਤ ਪ੍ਰਾਨਪਤੀ ਕੇ।। ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਕੀ ਭਾਈ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੂੰ ਤੇ ਏਕ ਰਤੀ ਬਿਨੁ ਏਕ ਰਤੀ ਕੇ।। (ਕਰਮਕਾਂਡੀਆਂ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਬਲ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਰਗ ਦਾ ਹੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।।)

੨੦ ਤੋਮਰ ਛੰਦ ( ਜਿਹ ਕੀਨ ਜਗਤ ਪਸਾਰ।। ਰਚਿਓ ਬਿਚਾਰ ਬਿਚਾਰ।। ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਅਖੰਡ।। ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਤਾਪ ਪ੍ਰਚੰਡ।।੬।।੩੬।। ਜਿਹ ਅੰਡ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ।। ਕੀਨੇ ਸੁ ਚੌਦਹ ਖੰਡ।। ਸਭ ਕੀਨ ਜਗਤ ਪਸਾਰ।। ਅਬਿਯਕਤ ਰੂਪ ਉਦਾਰ।।੭।।੩੭।। (ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਸਾਰ ਪਸਾਰਿਆ ਹੈ ਤੇ ਹਰੇਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬੜੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਨਾ ਖੰਡੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਬੜਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੈ ਤੋ ਤੋਲ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਇੱਕ ਆਂਡੇ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਚੌਦਾਂ ਖੰਡ ਭਾਵ ਹਿੱਸੇ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਪਸਾਰਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਦੇਹ[5] ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਦਿਆਲੂ ਹੈ।।  ਇਹਨਾਂ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ‘‘ਬਿਨ ਏਕ ਨਾਮ ਅਧਾਰ। ਸਭ ਕਰਮ, ਭਰਮ ਬਿਚਾਰ ਹੈ।‘‘

੨੦ ਲਘੂ ਨਿਰਾਜ ਛੰਦ (ਰੱਬੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਨਿਜੀ ਅਨੁਭਵ ਤੂ ਹੀ ਤੂ ਹੀ ਕਹਕੇ ਗਾਇਆ ਹੈ।

ਜਲੇ ਹਰੀ।। ਥਲੇ ਹਰੀ।। ਉਰੇ ਹਰੀ।। ਬਨੇ ਹਰੀ।। ਜਲ ਵਿਚ ਤੇ ਥਲ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਹਰੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਹਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹਰੀ ਵਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਰੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ।।

ਜਤਸ ਤੁਹੀ।। ਬ੍ਰਤਸ ਤੁਹੀ।। ਗਤਸ ਤੁਹੀ।। ਮਤਸ ਤੁਹੀ।। (ਹੇ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ! ਜਤ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਬ੍ਰਤ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਗਤੀ ਤੂੰ ਹੈਂ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਤੂੰ ਹੈਂ।।

ਤੁਹੀ ਤੁਹੀ।। ਤੁਹੀ ਤੁਹੀ।। ਤੁਹੀ ਤੁਹੀ।। ਤੁਹੀ ਤੁਹੀ।।੧੯।।੬੯।।

ਤੁਹੀ ਤੁਹੀ।। ਤੁਹੀ ਤੁਹੀ।। ਤੁਹੀ ਤੁਹੀ।। ਤੁਹੀ ਤੁਹੀ।।੨੦।।੭੦।। (ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਲਿਖਦਿਆਂ ਲਿਖਦਿਆਂ ਐਸੈ ਮਹਾਂ ਅਨੰਦ ਵਿਚ ਮਗਨ ਹੋਏ ਕਿ ਆਪ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਸੋਲਾਂ ਵਾਰੀ ਤੁਹੀ ਤੁਹੀ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਚ, ਜਲ ਵਿਚ, ਥਲ ਵਿਚ,ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਖੰਡਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਵਿਚ, ਖਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਤੇ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ, ਬ੍ਰਿਛਾਂ, ਬੂਟਿਆਂ, ਵਣਾਂ ਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਛ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਤੇਰਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਤੂੰ ਘਟ ਘਟ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੈਂ। ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ।। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਅਨੰਦ ਵਿਚ ਮਗਨ ਹੋਏ ਪਹਿਲੀ ਜੋਤ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਤੇਰਾ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਸੁਰਤ ਨਹੀਂ ਗਈ ਇਥੇ ਤੁਹੀ ਤੁਹੀ ਤੇ ਆ ਕੇ ਸੁਰਤ ਫਿਰ ਇਕ ਅਨੰਦ ਵਿਚ ਮਗਨ ਹੋ ਗਈ।

੨੦ ਕਬਿੱਤ (ਪਾਖੰਡਵਾਦ, ਦੰਭੀ ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਉਤੇ ਸਖਤ ਵਿਅੰਗਮਈ ਆਲੋਚਨਾ ਹੈ। ਕਬਿੱਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਛੰਦ – ਖੂਕ ਮਲਹਾਰੀ ਗਜ ਗਦਹਾ ਬਿਭੂਤ ਧਾਰੀ ਗਿਦੂਆ ਮਸਾਨ ਬਾਸ ਕਰਿਓਈ ਕਰਤ ਹੈ।। ਘੁਘੂ ਮਟ ਬਾਸੀ ਲਗੇ ਡੋਲਤ ਉਦਾਸੀ ਮ੍ਰਿਗ ਤਰਵਰ ਸਦੀਵ ਮੋਨ ਸਾਧੇ ਈ ਮਰਤ ਹੈ।। ਬਿੰਦ ਕੇ ਸਧੱਯਾ  ਤਾਹਿ ਹੀਜ ਕੀ ਬਡੱਯਾ ਦੇਤ ਬੰਦਰਾ ਸਦੀਵ ਪਾਇ ਨਾਗੇ ਹੀ ਫਿਰਤ ਹੈ।। ਅੰਗਨਾ ਅਨੀਨ ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਮੈ ਪ੍ਰਬੀਨ ਏਕ ਗਯਾਨ ਕੇ ਬਿਹੀਨ ਛੀਨ ਕੈਸੇ ਕੇ ਤਰਤ ਹੈ।।੧।।੭੧।।(ਜੇ ਸਾਧੂ ਬਣਕੇ ਗੰਦਗੀ ਖਾਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੂਰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਗੰਦਗੀ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਸੁਆਹ ਜਾਂ ਖੇਹ ਮਲਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਾਥੀ ਤੇ ਖੋਤਾ ਸਦਾ ਖੇਹ ਵਿਚ ਹੀ ਲੇਟਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਮਸਾਣਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਿੱਜੂ ਸਦਾ ਮਸਾਣਾਂ। ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਹੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਠਾਂ ਵਿਚ ਵਸਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉੱਲੂ ਸਦਾ ਮਠਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਸ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਿਰਨ ਸਦਾ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਹੀ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮੋਨ ਚੁਪ ਧਾਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਛ ਸਦਾ ਚੁਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਿਆਂ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਵੀਰਜ ਦੇ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਭਾਵ ਜਤੀ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵਡਿਆਈ ਖੁਸਰੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਫਿਰਿਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸਦਾ ਵਣਾਂ ਵਿਚ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸਰਿਆਂ ਤੇ ਬਾਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਕਾਮੀ ਪੁਰਸ਼ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਕਰੋਧੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨੀਵੇਂ ਪੁਰਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਤਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਭਾਵ ਅਗਿਆਨੀ ਪੁਰਸ਼ ਭੈੜੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸੋਕਦੇ।

੩੦ ਭੁਯੰਗ ਛੰਦ- ਅੱਧੇ ਛੰਦ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ(ਰੱਬ) ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਧੇ ਛੰਦ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੱਬ ਇਹ ਹੈ।

ਨ ਰਾਗੰ ਨ ਰੰਗੰ ਨ ਰੂਪੰ ਨ ਰੇਖੰ।। ਨ ਮੋਹੰ ਨ ਕ੍ਰੋਹੰ ਨ ਦ੍ਰੋਹੰ ਨ ਦ੍ਵੈਖੰ।।

ਨ ਕਰਮੰ ਨ ਭਰਮੰ ਨ ਜਨਮੰ ਨ ਜਾਤੰ।। ਨ ਮਿੱਤ੍ਰੰ ਨ ਸ਼ੱਤ੍ਰੰ ਨ ਪਿੱਤ੍ਰੰ ਨ ਮਾਤੰ।।੧।। ੯੧।। (ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਰਾਗ ਮੋਹ-ਪਿਆਰ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰੰਗ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰੇਖ ਹੈ। ਨਾ ਉਸਦਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਗੁੱਸਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਧ੍ਰੋਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਉਸ ਨੰ ਕੋਈ ਰਮ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਜਾਤ ਹੈ। ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਮ੍ਰਿੱਤ ਹੈ ਨਾ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਨ ਹੈ, ਨਾ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਪਿਤਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਮਾਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਛੰਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅਗਲੇ ਪੰਦਰਾਂ ਛੰਦ ਇਸੇ ਲੜੀ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਕਹੂੰ ਕੰਜ ਕੇ ਮੰਜ ਕੇ ਭਰਮ ਭੂਲੇ।। ਕਹੂੰ ਰੰਕ ਕੇ ਰਾਜ ਕੇ ਧਰਮ ਅਲੂਲੇ।।

ਕਹੂੰ ਦੇਸ ਕੇ ਭੇਸ ਕੇ ਧਰਮ ਧਾਮੇ।। ਕਹੂੰ ਰਾਜ ਕੇ ਸਾਜ ਕੇ ਬਾਜ ਤਾਮੇ।।੧੬।।੧੦੬।।(ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਤੇ ਕੌਲ ਫੁਲ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧੀ ਹੋ ਕੇ ਰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਭੌਰਾ ਬਣਕੇ ਉਸ ਸੁਗੰਧੀ ਦਾ ਰਸ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਉਹ ਕੰਗਾਲ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਹੈ ਤੇ ਕਿਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਧਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਦੇਸ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਭੇਸ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸਾਜ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਤੇ ਬਾਜ ਹੈ ਤੇ ਕਿਤੇ ਬਾਜ ਦਾ ਖਾਣਾ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ।। ਇਹ ਲੜੀ ੧੬ ਵੇਂ ਛੰਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤੀਹਵੇਂ ਛੰਦ ਜੁੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਹੈ ਕੀ।

੨੦ ਪਾਧੜੀ ਛੰਦ (ਰੱਬ ਕੀ ਨਹੀਂ ਤੇ ਕੀ ਹੈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਗੇ ਇਸ ਛੰਦ ਵਿਚ ਫਿਰ ਕਰਮਕਾਂਡ ਉੱਪਰ ਚੋਟ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਪਿਛਲੇ ਛੰਦ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇਹ ਨਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਜੇ ਹਰੇਕ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੱਬ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੀ ਹੈ। ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੇ ਰੱਬ ਵਿਚਲੇ ਫਰਕ ਦਾ ਅੰਤਰ ਇਸ ਛੰਦ ਵਿਚ ਹੈ।

ਬਿਨ ਭਗਤਿ ਸਕਤਿ ਨਹੀ ਪਰ ਪਾਨ।। ਬਹੁ ਕਰਤ ਹੋਮ ਅਰ ਜੱਗ ਦਾਨ।।

ਬਿਨ ਏਕ ਨਾਮ ਇਕ ਚਿੱਤ ਲੀਨ।। ਫੋਕਟੋ ਸਰਬ ਧਰਮਾ ਬਿਹੀਨ।।੨੦।।੧੪੦।। (ਭਗਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਭਾਵੇਂ ਬਥੇਰੇ ਹੋਮ ਤੇ ਜੱਗ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਇਕ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਮਨ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਕਰਮ ਧਰਮ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ, ਫੋਕਟ ਤੇ ਨਿਕੰਮੇ ਹਨ।

੨੦ ਤੋਟਕ ਛੰਦ (ਪਿਛਲੇ ਛੰਦ ਅੰਦਰ ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰੇਮਾਂ ਭਗਤੀ ਵਿਚਲਾ ਅੰਦਰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਇਸ ਛੰਦ ਵਿਚ ਫਿਰ ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜੈ ਜੈਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ।

ਜੈ ਜੰਪਹੁ ਜੁੱਗਣ ਜੂਹ ਜੁਅੰ।। ਭੈ ਕੰਪਹੁ ਮੇਰ ਪਯਾਲ ਭੁਅੰ।। ਤਪ ਤਾਪਸ ਸਰਬ ਜਲੇਰੁ ਥਲੰ।। ਧਨ ਉਚਰਤ ਇੰਦ੍ਰ ਕੁਬੇਰ ਬਲੰ।।੧।।੧੪੧।। (ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਆਪੋ ਵਿਚ ਮਿਲਕੇ ਭਾਵ ਸੰਗਤ ਬਣਾਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜੈ ਜੈ ਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ, ਪਤਾਲ ਤੇ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਲਾਂ ਥਲਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰ, ਕੁਬੇਰ ਤੇ ਬਲੀ ਰਾਜਾ ਧੰਨ ਧੰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

੨੦ ਨਰਾਜ ਛੰਦ (ਉਹ ਜੋਤ ਸਭ ਅੰਦਰ ਏਕ ਸਮਾਨ ਰਮੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨ ਰੇਖ ਹੈ।

ਜਿਮੀ ਜ਼ਮਾਨ ਕੇ ਬਿਖੈ ਸਮੱਸਤ ਏਕ ਜੋਤ ਹੈ।। ਨ ਘਾਟ ਹੈ ਨ ਬਾਢ ਹੈ ਨ ਘਾਟ ਬਾਢ ਹੋਤ ਹੈ।।

ਨ ਹਾਨ ਹੈ ਨ ਬਾਨ ਹੈ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਜਾਨੀਐ।। ਮਕੀਨ ਔ ਮਕਾਨ ਅਪ੍ਰਮਾਨ ਤੇਜ ਮਾਨੀਐ।।੬।।੧੬੬।। (ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇਕੋ ਜੋਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਜੋਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਦਾ ਇਕ ਰਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਘਟਦਾ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਨਾ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

੨੦ ਰੂਆਮਲ ਛੰਦ (ਜਿਤਨੇ ਮਰਜੀ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ)

ਦੇਵ ਭੇਵ ਨ ਜਾਨਹੀ ਜਿਹ ਮਰਮ ਬੇਦ ਕਤੇਬ।। ਸਨਕ ਅਉ ਸਨਕੇਸ ਨੰਦਨ ਪਾਵਹੀ ਨ ਹਿਸੇਬ।।

ਜੱਛ ਕਿੰਨਰ ਮੱਛ ਮਾਨਸ ਮੁਰਗ ਉਰਗ ਅਪਾਰ।। ਨੇਤਿ ਨੇਤਿ ਪੁਕਾਰਹੀ ਸ਼ਿਵ ਸੱਕ੍ਰ ਔ ਮੁਖ ਚਾਰ।।੩।।੧੮੩।।(ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਤੇ ਵੇਦ ਤੇ ਕਤੇਬ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਰਹਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਸ਼ੋਨਕ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਲੇਖੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜੱਛ, ਕਿੰਨਰ, ਮੱਛ, ਮਨੁੱਖ, ਪਤਾਲ ਵਾਸੀ, ਸੱਪ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਬੇਅੰਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਵਪਸਾਦਿ।। ਦੋਹਰੇ।।

ਏਕ ਸਮੈ ਸ੍ਰੀ ਆਤਮਾ ਉਚਰਿਓ ਮਤ ਸਿਉ ਬੈਨ।।

ਸਭ ਪ੍ਰਤਾਪ ਜਗਦੀਸ਼ ਕੋ ਕਹੋ ਸਕਲ ਬਿਧ ਤੈਨ।।੧।।੨੦੧।। (ਇਕ ਵਾਰ ਆਤਮਾ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦਾ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।।

 (ਇਸ ਦੋਹਰੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ੯ ਦੋਹਰੇ ਹਨ, ਹਰ ਇਕ ਦੋਹਰੇ ਵਿਚ ਚਾਰ ਚਾਰ ਪੰਜ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਛੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਛੰਦ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਇਹ ਉੱਤਰ ਖਿੱਚ ਧੂਹ ਨਾਲ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਾਡਾ ਮੰਨਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੋਹਰੇ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂਏ ਲਿਆ ਕਿ ਜੋ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਹਰੇਕ ਮਨ ਵਿਚ ਉਭਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਥਾਂਏ ਲਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੂੰ ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਕੀ ਬਾਣੀ ਪੜਕੇ ਆਪ ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ  ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂ ਕੇ ਲੱਭਣੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਕੋ ਸਾਰ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕਰਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਵਾਬ ਲਿਖ ਦੇਂਦੇ ਤਾਂ ਜਿੰਦਗੀ ਅੰਦਰਲੀ continuity ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਹਰੇਕ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹਰੇਕ ਉਮਰ, ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਆਵੇਗਾ ਤੇ ਉਹ ਬਾਣੀ ਦਾ ਰੋਜਾਨਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲੇਗਾ ਵਰਨਾ ਰਟੇ ਰਟਾਏ ਜਵਾਬ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ਬਗੈਰ, ਉਤਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਵਾਜਿਬ ਨਹੀਂ ਜਾਪੇਗਾ। ਇਹ ਦੋਹਰਾ ਇਥੇ ਪਾ ਕੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਲਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਰੋਜਾਨਾ ਨਿਤਨੇਮ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਪੜ੍ਹੋਗੇ ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਹਰਾ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਗੁਰੂ ਕੀ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂ ਕੇ ਜਵਾਬ ਭਾਲਣ ਦੀ। ਜਵਾਬ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲੁਕੇ ਨੇ ਹੋਰ ਡੂੰਘੇ ਉੱਤਰ ਨਿਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਚ ਲੁਕੇ ਨੇ ਜਿਆਦਾ ਗਹਿਰਾਈ ਚ ਜੇ ਉੱਤਰ ਚਾਹੀਦੇ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਹਰੇਕ ਪੰਕਤੀ ਅੰਦਰ ਲੁਕੇ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਰੋਜਾਨਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਢੂਢਣੇ ਹੈਨ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਜਵਾਬ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਜਵਾਬ ਹੁ-ਬ-ਹੁ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਤੇ ਆਪਣਾ ਜਵਾਬ ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਤਸੱਲੀ ਬਖਸ ਹੋਵੇਗਾ ਉਹ ਜਰੂਰ ਮਿਲੇਗਾ। ਬੰਦੇ ਖੋਜ ਦਿਲ ਹਰ ਰੋਜ ਵਾਲੀ ਬਿਰਤੀ ਬਣਾਉਣੀ ਪੈਣੀ।

ਕੋ ਆਤਮਾ ਸਰੂਪ ਹੈ,ਕਹਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕੋ ਬਿਚਾਰ।। ਕਉਨ ਧਰਮ ਕੋ ਕਰਮ ਹੈ ਕਹੋ ਸਕਲ ਬਿਸਥਾਰ।।੨

ਕਹ ਜੀਤਬ ਕਹ ਮਰਨ ਹੈ ਕਵਨ ਸੁਰਗ ਕਹ ਨਰਕ।। ਕੋ ਸੁਘੜਾ ਕੋ ਮੂੜਤਾ ਕਹਾ ਤਰਕ ਅਵਤਰਕ।।੩

ਕੋ ਨਿੰਦਾ ਜਸ ਹੈ ਕਵਨ ਕਵਨ ਪਾਪ ਕਹ ਧਰਮ।। ਕਵਨ ਜੋਗ ਕੋ ਭੋਗ ਹੈ ਕਵਨ ਕਰਮ ਅਪਕਰਮ।੪

ਕਹੋ ਸੁ ਸਮ ਕਾਸੋ ਕਹੈ ਦਮ ਕੋ ਕਹਾ ਕਹੰਤ।। ਕੋ ਸੂਰਾ ਦਾਤਾ ਕਵਨ ਕਹੋ ਤੰਤ ਕੋ ਮੰਤ।।੫

ਕਹਾ ਰੰਕ ਰਾਜਾ ਕਵਨ ਹਰਖ ਸੋਗ ਹੈ ਕਵਨ।। ਕੋ ਰੋਗੀ ਰਾਗੀ ਕਵਨ ਕਹੋ ਤੱਤ ਮੁਹਿ ਤਵਨ।।੬

ਕਵਨ ਰਿਸ਼ਟ ਕੋ ਪੁਸ਼ਟ ਹੈ ਕਹਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕੋ ਬਿਚਾਰ।।  ਕਵਨ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕੋ ਭਿਸ਼੍ਰਟ ਹੈ ਕਹੋ ਸਕਲ ਬਿਸਥਾਰ।।੭

ਕਹਾ ਕਰਮ ਕੋ ਕਰਮ ਹੈ ਕਹਾ ਭਰਮ ਕੋ ਨਾਸ।। ਕਹਾ ਚਿਤਨ ਕੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਹਾ ਅਚੇਤ ਪ੍ਰਕਾਸ।।੮

ਕਹਾ ਨੇਮ ਸੰਜਮ ਕਹਾਕਹਾ ਗਿਆਨ ਅਗਿਆਨ।। ਕੋ ਰੋਗੀ ਸੋਗੀ ਕਵਨ ਕਹਾ ਧਰਮ ਕੀ ਹਾਨ।।੯

ਕੋ ਸੂਰਾ ਸੁੰਦਰ ਕਵਨ ਕਹਾ ਜੋਗ ਕੋ ਸਾਰ।। ਕੋ ਦਾਤਾ ਗਯਾਨੀ ਕਵਨ ਕਹੋ ਬਿਚਾਰ ਅਬਿਚਾਰ।।੧੦

ਭਗਉਤੀ ਉਸਤਤਿ

ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ।। ਦੀਰਘ ਤ੍ਰਿਭੰਗੀ ਛੰਦ।। (ਭਗਉਤੀ ਉਸਤਤਿ (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਇਥੇ ਭਗੌਤੀ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ੨੦ ਛੰਦ ਦੀਰਘ ਤ੍ਰਿਭੰਗੀ ਦੇ ਰਚਦੇ ਹਨ ਇਹ ਉਹੀ ਭਗੌਤੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚਲੀ ਪ੍ਰਿਥਮ ਭਗੌਤੀ ਸਿਮਰਕੈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ।

ਦੁਰਜਨ ਦਲ ਦੰਡਣ ਅਸੁਰ ਬਿਹੰਡਣ ਦੁਸ਼ਟ ਨਿਕੰਦਣ ਆਦਿ ਬ੍ਰਿਤੇ।। ਚਛਰਾਸੁਰ ਮਾਰਣ ਪਤਿਤ ਉਧਾਰਣ ਨਰਕ ਨਿਵਾਰਣ ਗੂੜ ਗਤੇ।।੧।।੨੧੧।।

ਅੱਛੇ ਅਖੰਡੇ ਤੇਜ ਪ੍ਰਚੰਡੇ ਖੰਡ ਉਦੰਡੇ ਅਲਖ ਮਤੇ।। ਜੈ ਜੈ ਹੋਸੀ ਮਹਖਾਸੁਰ ਮਰਦਨ ਰੰਮ ਕਪਰਦਨ ਛਤ੍ਰ ਛਿਤੇ।।(ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਖੋਟੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣਾ, ਦੈਂਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾਂ,ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਚਛਰ ਦੈਂਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਮਹਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਟ ਨਿਵਾਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਗਤੀ ਬੜੀ ਗੂੜ੍ਹ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ, ਤੇਜ ਤੇ ਨਾਸ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੰਡ ਹੇਠ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਖੰਡਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਸਤੀਅਲਖ ਹੈ ਭਾਵ ਉਸ ਦੀ ਮਸਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੈਸੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਿਖਾਸੁਰ ਦੈਂਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ! ਸਿਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਜੂੜਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ! ਤੇ ਇਸ ਧਰਤ ਤੇ ਛੱਤ੍ਰ ਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀ ! ਤੇਰੀ ਜੈ ਹੋਵੈ, ਤੇਰੀ ਜੈ ਹੋਵੇ।

੧੨ ਪਾਧੜੀ ਛੰਦ (ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤੇ ਸੇਵਕ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ)

ਤੁਮ ਕਹੋ ਦੇਵ ਸਰਬੰ ਬਿਚਾਰ।। ਜਿਮ ਕਿਓ ਆਪਿ ਕਰਤੇ ਪਸਾਰ।।

ਜੱਦਪਿ ਅਭੂਤ ਅਨਭੈ ਅਨੰਤ ।। ਤਉ ਕਹੋ ਜਥਾਮਤ ਤ੍ਰੈਣ ਤੰਤ।।੧।। ੨੩੧।। (ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਿਚਰ ਦਸਦਾ ਹਾਂ, ਉਸਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਬਖਸਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਹੈ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਰੁਪ ਹੈ, ਤੱਤ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬੇਅੰਤ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਦੁਖਾਂ-ਦੋਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਬੇਅੰਤ ਬੇਅੰਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

 ੧੦ ਸਵੈਯੇ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।)

ਦੀਨਨ ਕੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ ਕਰੈ ਨਿਤ ਸੰਤ ਉਬਾਰ ਗਨੀਮਨ ਗਾਰੈ।। ਪੱਛ ਪਸੂ ਨਗ ਨਾਗ ਨਰਾਧਿਪ ਸਰਬ ਸਮੈ ਸਭ ਕੋ ਪ੍ਰਤਿਪਾਰੈ।।

ਪੋਖਤ ਹੈ ਜਲ ਮੈ ਥਲ ਮੈ ਪਲ ਮੈ ਕਲ ਕੇ ਨਹੀ ਕਰਮ ਬਿਚਾਰੈ।। ਦੀਨ ਦਇਆਲ ਦਇਆ ਨਿਧਿ ਦੋਖਨ ਦੇਖਤ ਹੈ ਪਰ ਦੇਤ ਨ ਹਾਰੈ।।੧।।੨੪੩।।(ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ) ਦੀਨਾਂ-ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਬਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਛੀਆਂ,ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਲ ਵਿਚ ਤੇ ਥਲ ਭਾਵ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਲ ਪਲ ਭਾਵ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੰਦੇ ਚੰਗੇ ਕਰਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਭਾਵ ਰੋਜੀ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਦੀਨ ਦੁਖੀਆਂ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਇਆ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੋਜੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਹਾਰਦਾ ਨਹੀਂ ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਰਿਜਕ ਦੇਣਾ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

 ੧੪ ਕਬਿੱਤ (ਇਹਨਾਂ ਕਬਿੱਤਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਤਕ ਸਭ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ, ਦੇਸ਼ਾਂ, ਨਸਲਾਂ, ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਜੁਟਿਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰਬੀ ਨ ਪਾਰ ਪਾਵੈ ਹਿੰਗੁਲਾ ਹਿਮਾਲੇ ਧਿਆਵੈ, ਗੋਰਿ ਗਰਦੇਜੀ ਗੁਨ ਗਾਵੈ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਹੈਂ।

ਫਰਾਂ ਕੇ ਫਿਰੰਗੀ ਮਾਨੈ ਕੰਧਾਰੀ ਕੁਰੈਸੀ ਜਾਨੈ, ਪਛਮ ਕੇ ਪਛਮੀ ਪਛਾਨੈ ਨਿਜ ਕਾਮ ਹੈਂ।

ਮਰਹਟਾ ਮਘੇਲੇ ਤੇਰੀ ਮਨ ਸੋ ਤਪਸਿਆ ਕਰੈ, ਦ੍ਰਿੜਵੈ ਤਿਲੰਗੀ ਪਹਚਾਨੇ ਧਰਮ ਧਾਮ ਹੈਂ।।੨।।੨੫੪।(ਪੂਰਬ ਦੇਸਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਤੇਰਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ, ਹਿੰਗਲਾਜ (ਮਕਰਾਨ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ) ਅਤੇ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਤੈਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ। ਗੋਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਜੀ ਇਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋਗੀ ਤੈਨੂੰ ਖੁਸ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋਗ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਣਾਯਾਮ ਪੌਣ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਅਕਬੀ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਰਾਂਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਤੈਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕੰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰੇਸ਼ੀ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਲੋਕ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਵ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ, ਮਗਧ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਾਸੀ ਮਨ ਤੋਂ ਤੇਰੀ ਤਪਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਅਤੇ ਤਿਲੰਗ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਧਾਮ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ।

ਅੱਗੇ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਪਾਧੜੀ ਛੰਦ ਜਿਸ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਵਿਚ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅੱਦ੍ਵੈ ਅਨਾਸ ਆਸਨ ਅਡੋਲ।। ਅਦ੍ਵੈ ਅਨੰਤ ਉਪਮਾ ਅਤੋਲ।।

ਅੱਛੈ ਸਰੂਪ ਅਬਯਕਤ ਨਾਥ।। ਆਜਾਨ ਬਾਹੁ ਸਰਬਾ ਪ੍ਰਮਾਥ।।੧।।੨੬੭।।(ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦ੍ਵੈਤ ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਾਸ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਆਸਣ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੀ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਦੂਈ ਦ੍ਵੈਤ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦਾ ਕੋਈ ਤੋਲ ਨਹੀਂ।ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਾਸ ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਸੁਆਮੀ ਦਾ ਕੋਈ ਰਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਹੈ।

ਸਾਤੋ ਅਕਾਸ਼ ਸਾਤੇ ਪਤਾਰ।। ਬਿਥਰਿਓ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਿਹ ਕਰਮ ਜਾਰਿ।।(ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਰਚਿਆ ਕਰਮ-ਜਾਲ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੱਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ਾਂ ਤੇ ਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਤਣਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਭਾਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਣਾਏ ਹੋਏ ਕਰਮ-ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸੇ ਕਰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਜਾਲ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।)

ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਤੇ ਡਾ. ਰਤਨ ਜੱਗੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਖੀਰ ਵਾਲਾ ਛੰਦ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਜੀ ਦਾ ਤੇ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਲਿਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਪਾਧੜੀ ਛੰਦ ਵੀ ੨੦ ਹੀ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਢਾਈ ਪਾਧੜੀ ਛੰਦ ਅਜੇ ਤੀਕ ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਉਥੇ ਹੀ ਸਾਡਾ ਮੰਨਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖੀ ਹੀ ਦੌ ਸੌ ਸਾਢੇ ਇਕੱਤਰ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੋ ਸੌ ਅੱਸੀ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਰਚਦੇ ਜਾਂ ਦੋ ਸੌ ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਛੰਦ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਜਿਹਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਰਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਅਕਾਲ ਜੀ ਕੀ ਉਸਤਤਿ ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਛੰਦ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕੇ ਜੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਬੇਅੰਤ ਹੈ ਉਸਦੀ ਉਸਤਤਿ ਦਾ ਅੰਤ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ? ਸੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਜਿਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਬੇਅੰਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਉਸਤਤੀ ਵੀ ਬੇਅੰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੇ ਬਾਬਤ ਜਿਤਨਾ ਮਰਜੀ ਕਥੀ ਜਾਓ ਉਹ ਅਕੱਥ ਹੈ। ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਜੀ ਕੀ ਉਸਤਤਿ ਰਚੀ ਹੀ ਦੋ ਸੌ ਸਾਢੇ ਇਕੱਤਰਾਂ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਹੈ ਇਹ ਰਚਨਾ ਹੈ ਹੀ ਇਤਨੀ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਅਧੂਰਾਪਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।

 ਕੁਲ ਦੋ ਸੌ ਸਾਢੇ ਇਕੱਤਰ ਛੰਦਾ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਜੀ ੧੦ ਦੋਹਰੇ ਤੇ ੨੦ ਭਗਉਤੀ ਉਸਤਤਿ ਵਾਲੇ ਦੀਰਘ ਤ੍ਰਿਭੰਗੀ ਛੰਦ ਕਢ ਕੇ ਦੋ ਸੋ ਸਾਢੇ ਇਕਤਾਲੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਹੈ ਸਗੋਂ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਰੱਬ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦਾ ਉਹਨਾਂ ਜਿਹੇ ਤਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਕਈ ਕਰੋੜ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਤੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ।

ਜਿਹ ਕੋਟਿ ਇੰਦ੍ਰ ਨ੍ਰਿਪਾਰ।। ਕਈ ਬ੍ਰਹਮ ਬਿਸ਼ਨ ਬਿਚਾਰ।। ਕਈ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਸੂਲ।। ਬਿਨੁ ਭਗਤ ਕੋ ਨ ਕਬੂਲ।।੮।। ੩੮।। (ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਇੰਦਰ ਰਾਜੇ ਬਣਾਏ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਰਚੇ ਹਨ। ਕਈ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਰਸੂਲ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਜੇ ਹਨ। ਪਰ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।।)

ਏਕ ਸ਼ਿਵ ਭਏ ਏਕ ਗਏ ਏਕ ਫੇਰ ਭਏ, ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੇ ਅਵਤਾਰ ਭੀ ਅਨੇਕ ਹੈਂ।। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਰੁ ਬਿਸ਼ਨ ਕੇਤੇ ਬੇਦ ਔ ਪੁਰਾਨ ਕੇਤੇ, ਸਿੰਮ੍ਰਿਤਿ ਸਮੂਹਨ ਕੈ ਹੁਏ ਹੁਏ ਬਿਤਏ ਹੈਂ।। ਮੋਨਦੀ ਮਦਾਰ ਕੇਤੇ ਅਸੁਨੀ ਕੁਮਾਰ ਕੇਤੇ, ਅੰਸਾ ਅਵਤਾਰ ਕੇਤੇ ਕਾਲ ਬਸ ਭਏ ਹੈਂ।। ਪੀਰ ਔ ਪਿਕਾਂਬਰ ਕੇਤੇ ਗਨੇ ਨ ਪਰਤ ਏਤੇ ਭੂਮ ਹੀ ਤੇ ਹੁਇ ਕੈ ਫੇਰਿ ਭੂਮ ਹੀ ਮਿਲਏ ਹੈਂ।।੭।।੭੭।। (ਇਕ ਸ਼ਿਵਜੀ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਇਕ ਹੋਰ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਸ਼ਿਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਕੇ ਆਏ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਕਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਕਈ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਸਮੂਹ ਸਿੰਮ੍ਰ੍ਤੀਆਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਵੀ ਕਈ ਹੋਏ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਈ ਮੋਨਦੀ,ਕਈ ਮਦਾਰ ਤੇ ਕਈ ਅਸੁਨੀ ਕੁਮਾਰ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਅੰਸਾ ਅਵਤਾਰ ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਵਰਗੇ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਕਿੰਨੇ ਪੀਰ ਤੇ ਪੈਗੰਬਰ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਡੇ ਵਡੇ ਦੇਵੀ, ਦੇਵਤੇ, ਪੀਰ ਤੇ ਪੈਗੰਬਰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਫੇਰ ਇਸੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲ ਗਏ ਹਨ।।

ਕਿਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੇ ਕੀਟ ਕੋਟੈ ਉਪਾਏ।। ਉਸਾਰੇ ਗੜ੍ਹੇ ਫੇਰਿ ਮੇਟੇ ਬਨਾਏ।। ਅਗਾਧੇ ਅਭੈ ਆਦਿ ਅਦ੍ਵੈ ਅਬਿਨਾਸੀ।। ਪਰੇਅੰ ਪਰਾ ਪਰਮ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸੀ।।੬।।੯੬।।( ਉਸ ਸਮਰਥਾਵਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਗੇ ਕਰੋੜਾਂ ਕੀੜੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸਾਰਿਆ, ਘੜਿਆ, ਫੇਰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਫੇਰ ਬਣਾਇਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਗਹਿਰਾ ਹੈ, ਬੇਡਰ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਮੁੱਢ ਹੈ, ਦ੍ਵੈਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਪਰੇ ਪਰੇ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ।

ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਰਮਨੀ(ਡਾ.)

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ[1]

ਅਥ ਸ੍ਰੀ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਲਿਖਯਤੇ।। (ਹੁਣ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ)

ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਵਾਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀ ੧੦।।

ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ।।

ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹਿ।।[2]

ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ।।[3]

ਛਪੈ ਛੰਦ।। ਤ੍ਵਪ੍ਰਸਾਦਿ।।[4]

ਚੱਕ੍ਰ ਚਿਹਨ ਅਰੁ ਬਰਨ ਜਾਤਿ ਅਰੁ ਪਾਤਿ ਨਹਿਨ ਜਿਹ।। ਰੂਪ ਰੰਗ ਅਰੁ ਰੇਖ ਭੇਖ ਕੋਊ ਕਹਿ ਨ ਸਕਤਿ ਕਿਹ।। ਅਚਲ ਮੂਰਤਿ ਅਨਭਉ ਪ੍ਰਕਾਸ ਅਮਿਤੋਜ ਕਹਿੱਜੈ।। ਕੋਟਿ ਇੰਦ੍ਰ ਇੰਦ੍ਰਾਣਿ ਸਾਹਿ ਸਾਹਾਣਿ[5] ਗਣਿੱਜੈ।। ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਮਹੀਪ ਸੁਰ ਨਰ ਅਸੁਰ ਨੇਤ ਨੇਤ ਬਨ ਤ੍ਰਿਣ ਕਹਤ।। ਤ੍ਵ ਸਰਬ ਨਾਮ ਕਥੈ ਕਵਨ ਕਰਮ ਨਾਮ ਬਰਨਤ ਸੁਮਿਤ।।1।।

ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਪੁ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਾਣੀ ਜਪੁ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰਜ ਦੀ ਜਾਪੁ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਛੰਦ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।[6]

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜੂਰ ਨੇ 1685 ਈ. ਵਿਚ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਆਯੂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ। ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਧਰਦੇ ਹੀ ਜਦੋਂ ਅਗਾਂਹ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਿਖੜੇ ਪੈਂਡਿਆਂ ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਸੀ। ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਸਰਬੰਸ ਵਾਰਨਾ ਸੀ, ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣਾ ਸੀ, ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਰੂਪੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਰਦਾਸ ਰਚੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜਾਕੇ ਹੋਰ 4 ਤਾਕਤਵਰ ਅਰਦਾਸਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਅਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ।

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ‘ਕਰੁਣਾਲਯ ਹੈਂ।। ਅਰਿ ਘਾਲਯ ਹੈਂ।। ਖਲ ਖੰਡਨ ਹੈਂ।। ਮਹਿ ਮੰਡਨ ਹੈਂ।।‘ ਉਥੇ ਹੀ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਅੰਦਰ ‘ਗਨੀਮੁਲ ਸ਼ਿਕਸਤੈ।। ਗਰੀਬੁਲ ਪ੍ਰਸਤੈ।। ਬਿਲੰਦੁਲ ਮਕਾਨੈਂ।। ਜ਼ਮੀਨੁਲ ਜ਼ਮਾਨੈਂ।।‘ ਅਗਾਂਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਰੇਖਤਾ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਭਗਵਤੀ ਛੰਦ ਪਾ ਕੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਵਿਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ 5 ਕੁ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਮੁਖ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਰਚ ਕੇ ਹਰੇਕ ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਾਬਾਹ ਬੀਰ ਰਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਪ ਕੇ ਹਰੇਕ ਵਰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਲਾਹਾ ਲੈ ਸਕੇ।[7]

ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ੍ਰੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਅੰਦਰ ਇਹ ਬਾਣੀ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।  ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੇਅੰਤ ਅਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ 950 ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਛੰਦ ਕੁਅਦੇਂ ਹਨ ਕਿ ਰੱਬ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਆਂਹਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੱਬ ਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚਾਲ ਸਰਪਟ ਦੇ ਘੋੜੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਕਾਵਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਦਾਂ, ਦੋਹਰਾ, ਚੌਪਈ, ਸਵੱਈਏ, ਕਬਿੱਤ ਪਉੜੀ, ਛੰਦ ਆਦਿ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ 10 ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਛੰਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ 6 ਲਾਈਨਾਂ (ਪਦ ਜਾਂ ਚਰਨ) ਹਨ, ਬਾਕੀ 9 ਵਿਚ 4 ਲਾਈਨਾਂ (ਪਦ ਜਾਂ ਚਰਣ) ਹਨ।

ਛਪੈ ਛੰਦ- (ਇਕ ਵਾਰ),ਇਹ ਜਾਪੁ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਛੰਦ ਹੈ ਜੋ 6 ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਛੰਦ ਜਾਪੁ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਛੰਦ 2 ਛੰਦਾਂ ਰੋਲਾ ਅਤੇ ਉਲਾਲ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਸਿਖਰਲੇ ਚਾਰ ਚਰਨ ਰੋਲਾ ਅਤੇ ਅੰਤਲੇ 2 ਚਰਨ ਉਲਾਲ ਛੰਦ ਦੇ ਹਨ। ਰੋਲਾ ਛੰਦ ਦੇ ਹਰੇਕ ਚਰਨ ਵਿਚ 24 ਲਘੂ ਮਾਤਰਾਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਲਾਲ ਛੰਦ ਦੇ ਹਰੇਕ ਚਰਨ ਵਿਚ 28। ਕੁੱਲ 152 ਲਘੂ ਮਾਤਰਾਂ ਇਹ ਛੰਦ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਜੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ। 24*4=96, 28*2=56 (96+56=152)

ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ-(ਛੇ ਵਾਰ) 65 ਪਾਉੜੀਆਂ (2-28, 44-61, 64-73, 96-98,185-188,197-199) ਹਰੇਕ ਪਾਉੜੀ ਵਿਚ 4 ਪੰਕਤੀਆਂ(ਚਰਣ) ਹਨ।  ਕੁੱਲ 65 ਪਾਉੜੀਆਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਇਹ ਛੰਦ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਕਾਰ ਦਾ ਛੰਦ ਹੈ, ਇਹ ਛੰਦ ਅਜਗਰ ਜਾਂ ਸੱਪ ਦੀ ਧੁਨ, ਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਹ ਅਰਧ-ਭੁਜੰਗ(ਅੱਧਾ ਭੁਜੰਗ) ਦੇ ਇਕ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਸਾਵਲ ਛੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਭੁਜੰਗ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੱਪ ਦਾ ਨਿਰਵਿਘਨ ਅਤੇ ‘’ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ’’ ਤੁਰੇ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਗੱਤਕੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜੰਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਘ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਤੇ ਅਗਾਂਹ ਹੀ ਅਗਾਂਹ ਵਧਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਆਹੂ ਲਾਹੁੰਦੇਂ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ‘‘ਨਮਸਤ੍ਵੰ ਅਕਾਲੇ।। ਨਮਸਤ੍ਵੰ ਕ੍ਰਿਪਾਲੇ।। ਨਮਸਤ੍ਵੰ ਅਰੂਪੇ।। ਨਮਸਤ੍ਵੰ ਅਨੂਪੇ।।‘’[8] ‘’ਨਮੋ ਸੂਰਜ ਸੂਰਜੇ ਨਮੋ ਚੰਦ੍ਰ ਚੰਦ੍ਰੇ।। ਨਮੋ ਰਾਜ ਰਾਜੇ ਨਮੋ ਨਮੋ ਇੰਦ੍ਰ ਇੰਦ੍ਰੇ।। ਨਮੋ ਅੰਧਕਾਰੇ ਨਮੋ ਤੇਜ ਤੇਜੇ।। ਨਮੋ ਬ੍ਰਿੰਦ ਬ੍ਰਿੰਦੇ ਨਮੋ ਬੀਜ ਬੀਜੇ।।‘’[9]

ਚਾਚਰੀ ਛੰਦ- (ਪੰਜ ਵਾਰ) 32 ਪਾਉੜੀਆਂ (29-43, 62-63, 94-95, 99-102,133-141) ਕੁੱਲ 32 ਪਾਉੜੀਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਪਾਉੜੀ ਵਿਚ 4 ਪੰਕਤੀਆਂ( ਚਰਣ) ਹਨ, ਇਹ ਛੰਦ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਇਕ ਸੁਰ, ਗਤੀ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਛੰਦ ਹੈ। ‘‘ਅਰੂਪ ਹੈਂ।। ਅਨੂਪ ਹੈਂ।। ਅਜੂ ਹੈਂ।। ਅਭੂ ਹੈਂ।।‘’ ‘’ਗੋਬਿੰਦ।। ਮੁਕੰਦੇ।। ਉਦਾਰੇ।। ਅਪਾਰੇ।।‘’ ‘’ਹਰੀਅੰ।। ਕਰੀਅੰ।। ਨ੍ਰਿਨਾਮੇ।। ਅਕਾਮੇ।।‘’

ਚਰਪਟ ਛੰਦ- (2 ਵਾਰ) 8 ਪਾਉੜੀਆਂ 74-78, 142-144  ਹਨ ਹਰੇਕ ਪਾਉੜੀ ਵਿਚ 4 ਪੰਕਤੀਆਂ(ਚਰਣ) ਹਨਃ- ‘‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਰਮੇ।। ਅੰਬ੍ਰਿਤ ਧਰਮ।। ਅਖੱਲ ਜੋਗੇ।। ਅਚੱਲ ਭੋਗੇ।।‘’‘’ਸਰਬੰ ਹੰਤਾ।। ਸਰਬੰ ਗੰਤਾ।। ਸਰਬੰ ਖਿਯਾਤਾ।। ਸਰਬੰ ਗਿਯਾਤਾ।।‘’ ਇਹ ਛੰਦ ਪਰੇਡ ਕੱਢਦੀ ਫੌਜ(Marching Army) ਦੀ ਧੁਨੀ, ਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰੂਆਲ ਛੰਦ- (ਇਕ ਵਾਰ)(79-86 ਕੁੱਲ 8 ਪਾਉੜੀਆਂ) ਹਰੇਕ ਪਾਉੜੀ ਅੰਦਰ 4 ਪੰਕਤੀਆਂ(ਚਰਣ) ਹਨ।  ‘‘ਆਦਿ ਰੂਪ ਅਨਾਦਿ ਮੂਰਤਿ ਅਜੋਨਿ ਪੁਰਖ ਅਪਾਰ।। ਸਰਬ ਮਾਨ ਤ੍ਰਿਮਾਨ ਦੇਵ ਅਭੇਵ ਆਦਿ ਉਦਾਰ।। ਸਰਬ ਪਾਲਕ ਸਰਬ ਘਾਲਕ ਸਰਬ ਕੋ ਪੁਨਿ ਕਾਲ।। ਜੱਤ੍ਰ ਤੱਤ੍ਰ ਬਿਰਜਹੀ ਅਵ ਧੂਤ ਰੂਪ ਰਸਾਲ।।੭੯।।‘’

ਮਧੁਭਾਰ ਛੰਦ- (ਦੋ ਵਾਰ)(87-93,161-170 ਕੁੱਲ 17 ਪਾਉੜੀਆਂ) ਹਰੇਕ ਪਾਉੜੀ ਅੰਦਰ 4 ਪੰਕਤੀਆਂ(ਚਰਣ) ਹਨ। ਇਹ ਛੰਦ ਇਕ ਸੁਰ (ਗਤੀ) ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮੱਧਮ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਧੁਭਾਰ ਛੰਦ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਮਧ’(ਅੱਧਾ) ‘ਭਾਰ’(ਭਾਰ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕ ਛੰਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋ। ਇਹ ਛੰਦ ਮੱਧ ਧੁਨੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

‘‘ਗੁਨ ਗਨ ਉਦਾਰ।। ਮਹਿਮਾ ਅਪਾਰ।। ਆਸਨ ਅਭੰਗ।। ਉਪਮਾ ਅਨੰਗ।।੮੭।।‘’ ਉਦਾਹਰਣਃ ਗੁਨ ਗਨ ਉਦਾਰ— ਗਨ ਤੇ ਜ਼ੋਰ  (ਮਹਿਮਾ ਅਪਾਰ— ਮਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ)

‘’ਮੁਨਿ ਮਨਿ ਪ੍ਰਨਾਮ।। ਗੁਨਿ ਗਨ ਮੁਦਾਮ।। ਅਰਿ ਬਰ ਅਗੰਜ।। ਹਰਿ ਨਰ ਪ੍ਰਭੰਜ।।੧੬੧।।‘’ ਇਥੇ ਮਨਿ, ਗਨ, ਬਰ, ਨਰ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਭਗਵਤੀ ਛੰਦ- (ਦੋ ਵਾਰ ) (103-131,150-160 ਕੁੱਲ 41 ਪਾਉੜੀਆਂ) ਹਰੇਕ ਪਾਉੜੀ ਅੰਦਰ 4 ਪੰਕਤੀਆਂ(ਚਰਣ)ਹਨ।

ਭਗਵਤੀ ਛੰਦ।। ਤ੍ਵਪ੍ਰਸਾਦਿ ਕਥਤੇ।। ‘’ਕਿ ਆਛਿੱਜ ਦੇਸੈ।। ਕਿ ਆਭਿੱਜ ਭੇਸੈ।। ਕਿ ਆਗੰਜ ਕਰਮੈ।। ਕਿ ਆਭੰਜ ਭਰਮੈ।।੧੦੩।।‘’

ਭਗਵਤੀ ਛੰਦ।। ਤ੍ਵਪ੍ਰਸਾਦਿ।। ‘’ਕਿ ਜ਼ਾਹਰ ਜ਼ਹੂਰ ਹੈਂ।। ਕਿ ਹਾਜ਼ਰ ਹਜ਼ੂਰ ਹੈਂ।। ਹਮੇਸੁਲ ਸਲਾਮ ਹੈਂ।। ਸਮਸਤੁਲ ਕਲਾਮ ਹੈਂ।।੧੫੦।।‘’

ਰਸਾਵਲ ਛੰਦ- (ਇਕ ਵਾਰ)(145-149 ਕੁੱਲ 5 ਪਾਉੜੀਆਂ) ਹਰੇਕ ਪਾਉੜੀ ਅੰਦਰ 4 ਪੰਕਤੀਆਂ(ਚਰਣ) ਹਨ। ਨਮੋ ਨਰਕ ਨਾਸੇ।। ਸਦੇਵੰ ਪ੍ਰਕਾਸੇ।। ਅਨੰਗੰ ਸਰੂਪੇ।। ਅਭੰਗੰ ਬਿਭੂਤੇ।।੧੪੫।।

ਹਰਿਬੋਲਮਨਾ ਛੰਦ- (ਇਕ ਵਾਰ)(171-184 ਕੁੱਲ 14 ਪਾਉੜੀਆਂ) ਹਰੇਕ ਪਾਉੜੀ ਅੰਦਰ 4 ਪੰਕਤੀਆਂ(ਚਰਣ)ਹਨ। ਇਹ ਛੰਦ ਮਨ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹਰ ਹਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।  ‘’ਕਰੁਣਾਲਯ ਹੈਂ।। ਅਰਿ ਘਾਲਯ ਹੈਂ।। ਖਲ ਖੰਡਨ ਹੈਂ।। ਮਹਿ ਮੰਡਨ ਹੈਂ।।੧੭੧।।‘’[10]

ਏਕ ਅਛਰੀ ਛੰਦ- (ਇਕ ਵਾਰ)(189-196 ਕੁੱਲ 8 ਪਾਉੜੀਆਂ) ਹਰੇਕ ਪਾਉੜੀ ਅੰਦਰ 4 ਪੰਕਤੀਆਂ(ਚਰਣ) ਹਨ। ਇਕ ਅਛਰੀ ਛੰਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁੱਖ ਅੱਖਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਛੰਦ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਪਰ ਏਕ ਅਛਰੀ ਛੰਦ ਦੀ ਖੋਜ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ‘’ਅਜੈ।। ਅਲੈ।। ਅਭੈ।। ਅਬੈ।।੧੮੯।।‘’

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 199 ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਛੰਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਧੇਰੇ ਛੰਦ ਬੀਰ ਰਸੀ ਹਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਦੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅੱਗੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਦੂਜੀ ਬਾਣੀ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰਦੇਵ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ। ਇਕ ਧਿਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੈ ਤੇ ਦੂਸਰੀ ਧਾਰਮਿਕ। ਦੀਨਸਾਹ ਇਨ ਕੋ ਪਹਿਚਾਨੋ।। ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼ ਰੱਬ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ। ਜੋ ਬਾਬੇ ਕੋ ਦਾਮ ਨ ਦੈ ਹੈ।। ਤਿਨ ਤੇ ਗਹਿ ਬਾਬਰ ਕੇ ਲੈ ਹੈ।। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਰਾਜਨਿਤਿਕ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖੋਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਗੇ ਤੇ ਫਿਰ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਭਲਾ ਤੇ ਕੀ ਕਰਨਾ। ਸਗੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਤੇ ਜੁਲਮ ਕਰਨਗੇ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਅੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਨੇ ਸੰਤ ਸਰਨਿ ਜੋ ਜਨੁ ਪਰੈ ਸੋ ਜਨੁ ਉਧਰਨਹਾਰ।। ਜਿਹੜਾ ਜੀਵ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸਰਣ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਉਸ ਦਾ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਇਥੇ ਕੀਤੀ ਕਿਰਤ ਵੀ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਵੀ ਸੋਭਾ ਮਿਲਦੀ। ਹਉਮੈ ਮਾਇਆ ਮੋਹਣੀ ਦੂਜੈ ਲਗੈ ਜਾਇ।। ਮਾਇਆ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਵੈਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਧ ਬੁੱਧ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਇਆ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਦੋ ਸਭਿਆਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਫਸ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਕ ਉਹ ਜੋ ਇਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਾਣੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਦਰਸਾ ਕੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਦੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਜਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣੀ ਭੁੱਲ ਗਏ। ਪਛਤਾਵੇ ਵਾਲੇ ਬਿਨਾਂ ਪਰਖ ਕੀਤੇ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਵਿਚਲਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਬੈਠੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜਾਈ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਐਨ,ਜੀ,ਓ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਪੈਸੇ ਤੇ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣਦੇ ਫਿਰਦੇ। ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਪੂੰ ਬਣੇ ਅੰਗਰੇਜ ਦਾਨ ਦੇਣੇ ਵੇਲੇ ਆਖਦੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸਾਧੂਆਂ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੁੰਦਾ ਇਹ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਨਜਾਰੇ ਵਿਹਲੇ ਬੈਠੇ ਖਾਈ ਜਾਂਦੇ ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕਿਤੇ ਇਕ ਦਿਹਾੜੀ ਇਥੇ ਭਾਂਡੇ ਮੰਜਵਾਏ ਹੋਣ ਤਾਂ ਲੱਗ ਪਤਾ ਜਾਵੇ। ਤੇ ਹੱਸ ਠੱਠਾ ਕਰਦੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਗੰਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਬੋਤਲ ਪੀ ਕੇ ਲੈਂਦੇ। ਹੁਣ ਭਾਈ ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਧੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਬੋਤਲ ਪੀ ਕੇ ਹੀ ਨੀਂਦ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦਾਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਪਾਖੰਡੀ ਬਾਬਾ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਦਰਜੇ ਚੰਗਾ। ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕੀਤੇ ਅਰਾਮ ਤੇ ਪਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਕਮਾਈ ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਬਲਕਿ ਇਹ ਤੇ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਗਾਲ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਬਿਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੂਰਸਬੁਰਗ (ਜਰਮਨ ਦੇ ਦੱਖਣ) ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵੀਰ ਨਵਦੀਪ ਸਿੰਘ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਖਸ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਬਾਈ ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਰਸੀ ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਮਨਾਈ ਸੀ। ਸਾਦਾ ਜਿਹਾ ਬੰਦਾ ਕਿਰਤ ਕਰਦਾ ਗੋਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੋਈ ਵਲ ਵਲਿੰਗ ਨਹੀਂ ਪਰ ਉਥੇ ਹੀ ਜਦੋਂ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਸਫਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਾਬੇ ਕਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਆਪਣਾ ਦਸਵੰਧ ਫੜਾ ਦਿੰਦਾ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਪੁਰਬ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੇਨ ਬਣਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਵਜੀਰ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਲਈ 24 ਘੰਟੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿਨੇ ਹੋ ਕਿ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜੇ ਵੇਲੇ ਕਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੋਦੜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਆ ਜਾਣਾ। ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸੰਗਤ ਦਾ ਜਿਤਨਾ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਜਾਂਦੀ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਹੁਣ ਘੱਟੋ ਘੱਟੋ ਤਨਖਾਹ ਵੀ 14.90 ਯੂਰੋ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ 3 ਘੰਟੇ ਸਵੇਰੇ 2 ਸ਼ਾਮ ਤੇ ਐਤਵਾਰ ਤੇ ਦਿਨ ਦਿਹੜੇ ਤੇ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਹੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਨਾਲੇ ਉਸ ਦਿਨ ਤਨਖਾਹ ਵੀ ਦੁਣੀ ਮਿਲਦੀ ਮੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿਸਾਬ ਵੀ ਲਾ ਲਈਏ ਤਾਂ 40 ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤੁਸੀਂ। ਨਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਵੀ ਸਕਿਲਡ ਵਰਕਰ ਦੀ ਕੈਟਗਰੀ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਤਨਖਾਹ ਕਈ ਗੁਣਾ ਜਿਆਦਾ। ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਵੀ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ 2500 ਯੂਰੋ ਇਕ ਗਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਪਰ ਜਿਆਦਾਤਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਚ ਆਮ 700 ਤੋਂ 1000 ਕੁ ਯੂਰੋ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਜਿਥੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚਾਰ,ਪੰਜ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਉਥੇ ਤਨਖਾਹ 1500 2000 ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ।

ਇਹ ਤੇ ਗਰੰਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਦਰਜੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਇਹ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਵਜੀਰ ਨੇ। ਨਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਬਾਬਾ ਜੀ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਨਾ ਕਿ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਗੁਰੂ ਕੇ ਵਜੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਹੀ ਵਜੀਰੀ ਦੀ ਦੇ ਦਿਆ ਕਰੀਏ ਮੰਗਤੇ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਛੱਡੇ ਅਸਾਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਵਜੀਰ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਨੇ ਕਈ ਲੱਖਾਂ ਯੂਰੋ ਅਦਾਲਤਾਂ ਤੇ ਵਕੀਲਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਝਗੜਿਆ ਦੇ ਚਲਦੇ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਲੈਣ ਲਈ। ਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਵਜੀਰ ਨੂੰ ਕਹਿਣਗੇ ਬਾਬਾ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਕੁਝ ਕਰਦਾਂ ਹੈ। ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਸੱਜ ਧੱਜ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਨਾ ਫ੍ਰੀ ਦੇ ਪੈਸੇ ਆਉਂਦੇ ਤੈਨੂੰ। ਇਹ ਜਿਹੜੇ ਇਤਨਾ ਗਿਆਨ ਵੰਡ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਆਪ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਨਹੀਂ ਪੜਨਾ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਵਾਜੇ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਿਧਰੋਂ ਹੋ ਖਤਮ ਕਿਹੜੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤੇ ਗਿਆਨ ਗੁਰੂ ਕੇ ਵਜੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ।

ਜਦੋਂ ਨਵਦੀਪ ਵੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਵਜੀਰ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੇਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਰਿਹਾ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਲਿਖਣ ਲਈ। ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇਹ ਗੱਲ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਏ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਗਰੰਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਵਜੀਰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਵਜੀਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤਨਖਾਹ ਤੇ ਭੱਤੇ ਵੀ ਵਜੀਰ ਵਾਲੇ ਹੀ ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ। ਪੰਜ, ਸੱਤ ਸੌ ਯੂਰੋ ਤੇ ਇਥੇ ਲੋਕ 30 ਘੰਟੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਕਮਾ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਅਸੀਂ 30 ਦਿਨ 24 ਘੰਟੇ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਜੀਰਾਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਘਾਲਣਾ ਦਾ ਮੁਲ ਇਹ ਪਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਦਾਰੇ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਇਤਨਾ ਦੇਖਣਾ ਜਰੂਰੀ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਗਵਾਂਢੀ ਦੇ ਘਰ ਰਾਸ਼ਣ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਵਿਦਿਆ ਲੈ ਰਹੇ ਨੇ, ਬਿਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਵਾ ਦਾਰੂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਤੇ ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਲਾਗਲੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਵਜੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦਾ ਕਿ ਭਿਖਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਦੁੱਧ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਫਿਰਦਾ। ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦਾਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਦਿੱਤਿਆਂ ਫਲੇਗਾ ਵਰਨਾ। ਉਹ ਦਾਨ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ।

ਸਤਿ ਕਰਤਾਰ

ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੋਗਲ

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ।।

ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ।।

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਜਦੋਂ ਸਚਿਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰੇ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਬਾਹੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਉਕਰੀ ਹੋਈ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ  “ਪ੍ਰਿਥਮ ਭਗਉਤੀ ਸਿਮਰ ਕੈ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਲਈ ਧਿਆਇ” ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।  ਇਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮੁਖਾਰ ਬਿੰਦ ‘ਚੋਂ ਉਚਰੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਸਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।

ਇਸ ਪਉੜੀ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਤਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾ ਨਹੀਂ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜੇਕਰ ਇਸ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖਦਾ। ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਨੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। 

ਭਾਈ ਤਿਲੋਕਾ ਨਾਭੇ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫੂਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਸੰਮਤ ੧੭੬੩ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕੀਤਾ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਅੰਕਤ ਹੈ – “ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਪਾਤਸਾਹੀ ਦਸ” ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਹੈ – “ਪਾਤਸਾਹੀ ਦਸ”।  ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਿਹਾ। ਤਾਂ ਹੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਹਾਇ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਬਿਹਾਰੀ ਕਵੀ ਤਾਂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁਖਾਤਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:-

                ਚਾਦਰ ਮੈਲੀ ਸਾਬਣ ਥੋੜਾ, ਜਦ ਦੇਖਾਂ ਤਦ ਰੋਵਾਂ

                ਬਹੁਤੇ ਦਾਗ ਲਗੇ ਤਨ ਮੇਰੇ, ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਕਿਹੜਾ ਧੋਵਾਂ

                ਦਾਗਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਨਾਹੀ, ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਕਰ ਹੱਛੀ ਹੋਵਾਂ

                ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਮੈਨੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਵੋ, ਮੈਂ ਸੱਚੇ ਸਾਬਣ ਧੋਵਾਂ।

     ਸਿੱਖੀ ਭੇਖ  ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ “ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ” ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬਾਬੂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਭਸੋੜੀਆ ਸੀ।  ਪੰਥ ਵਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਅਤੇ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਿੰਦਾਂ ਤੋਂ ਨਾ ਟੱਲਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ ੧੯੨੮ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਨਖਾਹੀਆ ਕਰਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ  ਇਹ ਤਨਖਾਹੀਆ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਗਿਆ।  ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀ ਗੁਰੂ ਨਿੰਦਾ ਦੀ ਕਮਾਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।  ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤਨਖਾਹੀਆ ਕਰਾਰ ਕੀਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਰਾਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਮੁਰੀਦ ਬਦਸਤੂਰ ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਿੰਦਾ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

         ਹਰ ਸਿੱਖ ਗ਼ੈਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ  “ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ” ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।  ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ ਕਿ  “ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ” ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ (ਅਰਦਾਸ) ਦੱਸਣ  ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਕੀ ਹੈ? 

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਂਇਸਦਾਨ ਆਰਕਮਿਡਜ਼ ਨੰਗਾ ਨਹਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਵਜ਼ਨ ਘਟ ਲਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।  ਇਸ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਹਰ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਧਾਤੂ ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਵਜ਼ਨ ਅਨੁਪਾਤ ਮੁਤਾਬਕ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਤੋੜ ਭੰਨ ਕੀਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ਲੱਭ ਪਿਆ।  ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉੱਠ ਕੇ ਯੂਨਾਨੀ ਲਫ਼ਜ਼ Eureka! Eureka!  (ਲੱਭ ਲਿਆ! ਲੱਭ ਲਿਆ!) ਪੁਕਾਰਦਾ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਲ ਦੌੜ ਪਿਆ। 

ਹੁਣ “ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ” ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਵੀ ਲੱਭ ਪਿਆ ਹੈ।  ਇਹ ਬਾਬੂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਭਸੋੜੀਆ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਤਕਰੀਬਨ ੫੦ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਰਯਾ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮੋਢੀ ਦਯਾ ਨੰਦ ਸੀ। ਉਸ  ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਸਤਯਾਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਭਗੌਤੀ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦਸ ਕੇ ਨਵੀਂ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਘੜੀ -

“इन में गोविन्दसिंह जी शूरवीर हुए। जो मुसलमानों ने उनके पुरुषाओं को बहुत सा दुःख दिया था। उन से वैर लेना चाहते थे परन्तु इन के पास कुछ सामग्री न थी और इधर मुसलमानों की बादशाही प्रज्वलित हो रही थी। इन्होंने एक पुरश्चरण करवाया। प्रसिद्धि की कि मुझ को देवी ने वर और खड्ग दिया है कि तुम मुसलमानों से लड़ो; तुम्हारा विजय होगा।“

“ਇਨ ਮੇਂ ਗੋਵਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੁਏ। ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨੋਂ ਨੇ ਉਨਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਓਂ ਕੋ ਬਹੁਤ ਸਾ ਦੁਖ ਦਿਯਾ ਥਾ। ਉਨ ਸੇ ਵੈਰ ਲੇਨਾ ਚਾਹਤੇ ਥੇ ਪਰੰਤੁ ਇਨ ਕੇ ਪਾਸ ਕੁਛ ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਨ ਥੀ ਔਰ  ਇਧਰ ਮੁਸਲਮਾਨੋਂ ਕੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਥੀ। ਇਨ੍ਹੋਂ ਨੇ ਏਕ ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ ਕਰਵਾਯਾ। ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕੀ ਕਿ ਮੁਝ ਕੋ ਦੇਵੀ ਨੇ ਵਰ ਔਰ ਖੜਗ ਦਿਯਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਮ ਮੁਸਲਮਾਨੋਂ ਸੇ ਲੜੋ; ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ ਵਿਜਯ ਹੋਗਾ।“

ਦਯਾਨੰਦ ਦੀ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਰੋਧੀ ਲਿਖਤ ਹੀ ਬਾਬੂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਭਸੋੜੀਏ ਵਲੋਂ “ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ” ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਦੱਸਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।

ਦਯਾ ਨੰਦ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਭਗੌਤੀ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦੇਵੀ ਪਾਸੋਂ ਵਰ ਮੰਗਿਆ ਬਲਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਸਰੋਵਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੁਫ਼ਰ ਤੋਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਦਸਮ ਵਿਰੋਧੀ “ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ” ਦਸ ਕੇ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਥਕ ਤਾਬ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਠੱਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । ਪਰ ਪੰਥ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

੧੨ ਜੁਲਾਈ, ੨੦੨੫                                                                     ਗੁਰਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਮਾਣ ਮੱਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦੀ ਆਨ,ਬਾਨ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਲਈ ਆਪ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁਗਲੀਆ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਢਾਹੇ ਗਏ ਅਸਹਿ ਤੇ ਅਕਹਿ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਕਹਿਰ ਨੂੰ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਸਹਾਰਿਆ ਤੇ 
'ਸਿਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਾਵੇ, 
ਮੇਰਾ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਨਾ ਜਾਵੇ' 
ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕੇਸਾਂ ਸਣੇ ਆਪਣੀ ਖੋਪਰੀ ਉਤਰਵਾ ਕੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਅਨੋਖੇ ਪੂਰਨੇ ਪਾਏ।

ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੂਹਲਾ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਧਰਮ ਕੌਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ੧੭੨੦ ਈ : ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਸਾਇਆ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਗੁਰਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ,ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪਿਆਰ ਵਾਲੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਆਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੁਲਾਰੇ ਮਾਰਦੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਧੰਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢ ਕੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਤਾਰੋ( ਜਿਸ ਦੇ ਪਤੀ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ ਸਨ) ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭੈਣ ਜੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਲੰਗਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ ਕੇ ਹੱਥ ਵਟਾਉਂਦੇ ਸਨ।ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਫਤਾਂ ਕਰਦੇ ਥੱਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।

 ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਤਹਿੰ ਖੇਤੀ ਕਰੈ, 
ਸਾਥ ਪਿੰਡ ਵਹਿ ਹਾਲਾ ਭਰੈ।
ਦੇਹ ਹਾਕਮ ਕਛੂ ਥੋੜਾ ਖਾਵੈ, 
ਬਚੈ ਸਿੰਘਨ ਕੇ ਪਾਸ ਪੁਚਾਵੈ।
ਹੈ ਉਸ ਕੇ ਇਕ ਭੈਣ ਅਰ ਮਾਈ, 
ਪੀਸ ਕੂਟ ਵੈ ਕਰੈਂ ਕਮਾਈ।
ਆਪ ਖਾਇ ਵਹਿ ਰੂਖੀ ਮਿੱਸੀ, 
ਮੋਟਾ ਪਹਿਰ ਆਪ ਰਹਿ ਲਿੱਸੀ।
ਜੋਊ ਬਚੇ ਸੋ ਸਿੰਘਨ ਦੇਵੈ, 
ਉਇ ਬਿਨ ਸਿੰਘਨ ਔਰ ਨ ਸੇਵੈ। 
(ਸਫਾ 269)

ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਿੰਡ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ’ਤੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਰਾਤ ਪੈ ਜਾਣ ਤੇ ਆਉਣ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਹੀ ਅਟਕ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੀ ਸਾਧ ਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਕਾਰਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਲੰਗਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਲਈ ਬਿਸਤਰੇ ਮੰਜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। 

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਿੱਛੋਂ ਲਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜ਼ਕਰੀਆਂ ਖਾਨ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ ਖੋਜ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਵਾਹ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਪਾ ਦਿੱਤੇ।ਸਿੱਖ ਸੂਰਮੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁੱਕ ਛਿਪ ਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ ਸਰਕਾਰੀ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਅਦੂਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੌਤ ਰੂਪੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਲੁੱਕ ਕੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਹੋ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮੀਰਾਂਕੋਟ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰੋੜੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਦੋਹਤਰੇ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼` ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਜੋ ਸਿੰਘਨ ਕੌ ਕੋਊ ਲੁਕਾਵੈ। 
ਸੋ ਵਹਿ ਅਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਵਾਵੈ।
ਆਏ ਸਿੰਘ, ਬਤਾਵੈ ਨਾਂਹੀ।
ਵੈ ਭੀ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਗੁਵਾਹੀ।
ਜੋ ਸਿੰਘਨ ਕੋ ਦੇਵੈ ਨਾਜ।
ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਰੈਂ, ਤਿਸ ਕਾਜ। 
(ਪੰਨਾ ੨੬੯, ਐਡੀਸ਼ਨ ੧੯੯੩)
ਪਰ ਜਬਰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਹਨੇਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਕਿਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਸਘੰਰਸ਼ੀ ਸਿੰਘ ਜੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਰਸਦ ਪਾਣੀ ਤੇ ਕਪੜੇ ਵਗੈਰਾ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖੀ ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਐਸੇ ਐਸੇ ਸਿੰਘ ਜਗ ਮਾਂਹੀ। 
ਸਿੰਘ ਛਕਾਇ ਪੀਐਂ ਨਿਜ ਖਾਹੀਂ।
ਆਪ ਸਹੈਂ ਵੈ ਨੰਗ ਅਰ ਭੁੱਖ। 
ਦੇਖ ਸਕੈਂ ਨਹਿਂ ਸਿੰਘਨ ਦੁੱਖ।
ਆਪ ਗੁਜ਼ਾਰੈਂ ਅਗਨੀ ਨਾਲ। 
ਸਿੰਘਨ ਘਲੈਂ ਪੁਸ਼ਕ ਸਿਵਾਲ।
ਬਾਣ ਬੱਟ ਕਈ ਕਰੈਂ ਮਜ਼ੂਰੀ। 
ਭੇਜੈਂ ਸਿੰਘਨ ਪਾਸ ਜ਼ਰੂਰੀ। (ਪੰਨਾ ੨੬੯)

ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਦੋਖੀ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਹਰਭਗਤ ਨਿਰੰਜਨੀਆਂ ਬਹੁਤ ਖਾਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਾਬਤ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੰਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਜਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਉੱਪਰ ਬਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਕੇ ਦੇਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਦੋ ਸ਼ਰਤਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰੋ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੌਤ। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੂੰ ਨਿਧੜਕ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ

ਨਵਾਬ ਕਹੈ ਤੂੰ ਹੋ ਮੁਸਲਮਾਨ ।। 
ਤਉ ਛਡਾਂਗਾ ਤੁਮਰੀ ਜਾਨ।।
ਸਿੰਘ ਕਹਯੋ ਹਮ ਡਰ ਕਯਾ ਯਾਨੋ ।। 
ਹਮ ਹੋਵੈ ਕਿਮ ਮੁਸਲਮਾਨੋ ।।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦਾ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਨਵਾਬ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਚਰਖੜੀਆਂ ’ਤੇ ਚਾੜ੍ਹਣ ਦਾ ਫਤਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਕਮ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਹਰ ਹੀਲੇ ਦੀਨ-ਏ-ਮੁਹੰਮਦੀ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਅਨੁਸਾਰ:

ਜਿਮ ਜਿਮ ਸਿੰਘ ਕੋ ਤੁਰਕ ਸਤਾਵੈ, 
ਤਿਮ ਤਿਮ ਮੁਖ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ ਆਵੈ।
ਜਿਮ ਜਿਮ ਸਿੰਘ ਕਛੁ ਪੀਏ ਨਾ ਖਾਇ, 
ਤਿਮ ਤਿਮ ਸਿੰਘ ਸੰਤੋਖ ਹੈਵ ਆਇ।
ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਿੰਘ ਆਸ ਚੁਕਾਈ, 
ਨਹਿੰ ਉਸ ਚਿੰਤ ਸੁ ਮਰਨੇ ਕਾਈ।
ਸਤ ਸੰਤੋਖ ਧੀਰ ਮਨ ਤਾਂਕੇ, 
ਗੁਰ ਕਾ ਭਾਣਾ ਸਿਰ ਪਰ ਜਾਂਕੇ। 
(ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸਫ਼ਾ 287)

ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਿੱਖੀ ਕੇਸਾਂ ਸੁਆਸਾਂ ਸੰਗ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਪਾਸ ਅਰਦਾਸ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਲੋਹਾ ਲਾਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੇਸ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੇ ਫ਼ਰਮਾਨ 

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ।।

ਪੰਖ ਬਿਨਾ ਪੰਖੀ ਨਹੀਂ,  ਦਸਮ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਪੰਥ।

ਪੰਥ-ਗ੍ਰੰਥ ਬਿਨ ਗਤਿ ਨਹੀਂ, ਮੰਤ ਦਿਯੋ ਭਗਵੰਤ।।

            ਇਕ ਵੇਰ ਪੰਥਕ ਢਾਡੀ ਗਿਆਨੀ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਦਿਲਬਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁਛਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ, ਨਿਤ ਨੇਮ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ, ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ? ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤੇਰੇ ਜੰਮਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?

            ਮੈਂ ਇਕ ਵੇਰ ਕੈਨੇਡਾ ਇਕ ਢਾਣੀ ਵਿਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ? ਜੇ ਦਸਮ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ ਤਾਂ ਕੀ ਘੱਟ ਜਾਏਗਾ। ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਠੀਕ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਦਵੇ ਅਤੇ ਕਾਠੀ ਲਾਹ ਲਵੇ। ਹੁਣ ਸਾਇਕਲ ਤਾਂ ਚਲੇਗੀ ਪਰ ਜਦੋ ਕੋਈ ਟੋਆ ਆਇਆ ਤਾਂ ਫਿਰ ਲਗ ਪਤਾ ਜਾਏਗਾ।

            ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਅਤੇ ਕਾਇਮੀ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੈ।  ਪੰਥ ਦਾ ਰੂਪ ਸਰੂਪ ਲਈ ਕੁਝ ਸਿਧਾਂਤ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਦੇਣ ਹਨ।   ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਪੰਥ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਫ਼ਿਰ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨੁਕਤੇ ਵਿਚਾਰ ਯੋਗ ਹਨ,

੧. ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ।। :- ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਲੋਂ ਉਚਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹਿ।।  ਨਿਤਾਪ੍ਰਤਿ ਅਤੇ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ, ਨਿਤਨੇਮ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ, ਹਰ ਦੀਵਾਨ ਹਰ ਮੈਦਾਨ ਇਹ ਫ਼ਤਹ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੰਥ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦਾ।

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਸੋਮਾ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਵਰਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ  Å ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤੇ ਹੈ (ਸ਼ਤਤ੍ਰਨਾਮ ਮਾਲਾ), Å ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤੇ (ਸੰਸਾਹਰ ਸੁਖਮਣਾ),  Å ਹੁਕਮ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ (ਜ਼ਫ਼ਰ ਨਾਮਹ), Å ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ  ਫ਼ਤਹ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਵਤਾਰ, ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ, ਮਾਲਕੋਂਸ ਦੀ ਵਾਰ), Å ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤੇ (ਉਕਤਿ ਬਿਲਾਸ, ਚਰਿਤ੍ਰ, ਚੌਬੀ ਅਵਤਾਰ, ਤੇਤੀ ਸਵੈਯੇ, ਭਗਉਤੀ ਦੀ ਵਾਰ), ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ (੧੧ ਹਕਾਯਤਾਂ ਦੇ ਅਰੰਭ)।

੨. ਅਰਦਾਸ :-  ਦਸਮ ਬਾਣੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ  ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ ਜੀ ਕੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਤੋਂ  ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਇਹ ਪੰਥ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਸਰੂਪ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।  ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਜੀ ਤਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਪਉੜੀ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿਮਰੀਐ ਘਰਿ ਨੌ ਨਿਧ ਆਵੈ ਧਾਇ ॥ ਸਭ ਥਾਈ ਹੋਇ ਸਹਾਇ ॥੧॥ ਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਇਸ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰੇ ਹਨ।

੩. ਦੇਗ ਤੇਗ ਫ਼ਤਹਿ। :- ਦੇਗ ਤੇਗ ਫਤਹਿ ਪੰਥਕ ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।  ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਦੇਗ ਅਤੇ ਤੇਗ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।  ਜਿਸ ਕੌਮ ਕੋਲ ਦੇਗ ਅਤੇ ਤੇਗ ਹੋਏਗੀ, ਫ਼ਤਹਿ ਉਸਦੇ ਕਦਮ ਚੁੰਮੇਗੀ। ਇਹ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।  ਖਾਲਸੇ ਵਲੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਦੇਗ ਤੇਗ ਫ਼ਤਹਿ। ਦਾ ਸੋਮਾਂ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੀ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਬਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ,

ਦੇਗ ਤੇਗ ਜਗ ਮੈ ਦੋਊ ਚਲੈ।।

ਰਾਖੁ ਆਪਿ ਮੁਹਿ ਅਉਰ ਨ ਦਲੈ।।੪੩੬।।

ਇਸ ਦੇਗ ਤੇਗ ਫ਼ਤਹਿ। ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦੁਰ ਨੇ ਦੇਗ ਤੇਗ ਫ਼ਤਹਿ। ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਵਾਲੇ ਖਾਲਸਈ ਸਿੱਕੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਦੇਗ ਤੇਗ ਫ਼ਤਿਹ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਤੇ ਕੜਛੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਿਲਦੀ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

੪. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ :- ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ  ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀਆਂ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚੋਂ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ੧੦ ਸਵੱਯੇ (‘ਸ੍ਰਾਵਗ ਸੁਧ ਵਾਲੇ’) ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਚੌਪਈ (ਹਮਰੀ ਕਰੋ ਹਾਥ ਦੈ ਰੱਛਾ) ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਅਰਦਾਸ ਲਈ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ ਜੀ ਕੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ੧੦।। ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚੋਂ ਹੈ। ਦਸਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

੬. ਨਿਤਨੇਮ :- ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਿਤਨੇਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ੧੦ ਸਵੱਯੇ (‘ਸ੍ਰਾਵਗ ਸੁਧ ਵਾਲੇ’) ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਚੌਪਈ (ਹਮਰੀ ਕਰੋ ਹਾਥ ਦੈ ਰੱਛਾ) ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚੋਂ ਹੈ। ਐਸੇ ਵੀ ਕਈ ਮਿਲ ਜਾਣ ਗੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ। ਸਵਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਚੀ ਬਾਣੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।

੭. ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ:-  ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਦਾ ਸੋਮਾਂ ਵੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਖੰਡੇ ਕ੍ਰਿਪਾਨਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਿਕੇਤ (ਅਸਿ=ਕ੍ਰਿਪਾਨ+ਕੇਤੁ= ਝੰਡਾ) ਕਿਹਾ ਹੈ।  ਇਸ ਲਈ ਅਸਿਕੇਤ, ਖੜਗਕੇਤ, ਖੜਗਧੁਜ, ਅਸਿਧੁਜ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਹ ਝੰਡਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਖੰਡੇ ਕ੍ਰਿਪਾਨਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਏ। ਇਹ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ,

ਜੋ ਪੂਜਾ ਅਸਿਕੇਤੁ ਕੀ ਨਿਤ ਪ੍ਰਤਿ ਕਰੈ ਬਨਾਇ ॥

ਤਿਨ ਪਰ ਅਪਨੋ ਹਾਥ ਦੈ ਅਸਿਧੁਜ ਲੇਤ ਬਚਾਇ ॥੩੬੭॥

            ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਹਸਤੀ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੋਚੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।  ਇਸ ਲਈ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਹਮਲਾ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੈ।

            ੮. ਪੰਥ ਦੀ ਹਸਤੀ:-  ਪੰਥ ਦੇ ਸੰਕਲਪ, ਇਸਦੀ ਹਸਤੀ, ਆਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਅੰਕਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ,

                                    ਠਾਂਢ ਭਯੋ ਮੈ ਜੋਰਿ ਕਰ ਬਚਨ ਕਹਾ ਸਿਰ ਨਯਾਇ ॥

ਪੰਥ ਚਲੈ ਤਬ ਜਗਤ ਮੈ ਜਬ ਤੁਮ ਕਰਹੁ ਸਹਾਇ ॥੩੦॥

            ੯. ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਨਾ:- ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਨੌ ਜਾਮੇ ਧਾਰੇ।  ਹੁਣ ਕੋਈ ਗਿਆਰਾਂ ਬਾਰਾਂ ਕਹੀ ਜਾਏ ਜਾਂ ਕੋਈ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਏ ਪਰ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਸੋ ਇਸ ਸਾਰੀ ਵਾਰਤਾ ਤੋਂ ਨਿਸਚਤ ਹੈ ਕਿ  ਸਿੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦਾ ਵਹਿਣ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ – ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੇ ਦੋ ਕੰਢਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਵਿਚਰਨਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਈਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹੜ੍ਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।  ਇਹ ਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।

੯ ਜੁਲਾਈ, ੨੦੨੫                                                                            ਗੁਰਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ

`ਏਕ ਗ੍ਰੰਥ - ਏਕ ਪੰਥ`- ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼

      ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੁਬਿਧਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਹੀ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੁਗੋ ਜੁਗ ਅਟਲ ਗੁਰੂ ਕੇਵਲ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਨ।  ਸੰਮਤ ੧੭੫੫ (ਈ. ਸੰਨ ੧੬੯੮) ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਤੋਂ ਇਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਦੋ ਗ੍ਰੰਥ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਰਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ।  ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

                        ਸੰਮਤ ਸਤਾਰਾਂ ਸੈ ਪਚਵੰਜੇ ਸਿਖਾਂ ਸਾਹਿਬ ਆਗੈ ਬਿਨਤੀ ਸੀ ਕੀਤੀ।

                        ਗ੍ਰੀਬ ਨਿਵਾਜ਼ ! ਜੇ ਬਚਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੁਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਜਿਲਦ ਚਾਹੀਐ ਇਕ ਕਰ ਲੀਤੀ।

                        ਸਾਹਿਬ ਬਚਨ ਕੀਤਾ, `ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਹੈ ਗ੍ਰੰਥ।

                        ਇਹ ਅਸਾਡੀ ਹੈ ਖੇਡ, ਜੁਦਾ ਰਹੇ ਮਨ ਮੰਥ।੩੯੯। (ਦਸਵਾਂ ਚਰਣ)

ਇਸ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦੁਬਿਧਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਏਕ ਗ੍ਰੰਥ – ਏਕ ਪੰਥ  ਦੀ ਸ਼ਰਾਰਤ ਭਰਪੂਰ ਟਿੱਪਣੀ ਬਾਰ ਬਾਰ ਉਭਾਰੀ  ਜਾਂਦੀ ਹੈ।   ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਖੁਦ ਹੀ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਤਾਂ ਨਿਤਨੇਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਅਰਦਾਸ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਣੀ ਹੈ।  ਕੀ ਨਿਤਨੇਮ ਵਿਚ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ, ਬੇਨਤੀ ਚੌਪਈ, ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਕੀ(ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ) ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚੋਂ ਹੈ? ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਗ੍ਰੰਥ – ਇਕ ਪੰਥ  ਕਹਿਣਾ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੈ।  ਇਸ ਸ਼ਰਾਰਤ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਬਣਾਣ ਲਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਾਇਮ ਰਖਣ ਲਈ ਦੋ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ।  ਇਹਨਾਂ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਰਚਨਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਥ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਲਾਵਾ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਠ, ਕਥਾ, ਕੀਰਤਨ ਬਾਣੀ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

ਪੰਥ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਵੀ ਕੇਵਲ ਇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਕਤ ਹੈ,

੫. ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ:- (ਇ) ਕਥਾ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪੰਥਕ ਪੁਸਤਕਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ (ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ) ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਨਮਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ । ਹਾਂ, ਪ੍ਰਮਾਣਕਿਸੇ ਮਹਾਤਮਾ ਜਾਂ ਪੁਸਤਕ  ਦੀ ਉੱਤਮ ਸਿਖਿਆ ਦਾ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸੋ ਇਕ ਗ੍ਰੰਥ – ਇਕ ਪੰਥ ਕਹਿਣਾ ਸਿੱਖੀ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹਮਲਾ ਹੈ।  ਇਹ ਹੁੱਜਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬੂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਭਸੌੜ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੰਥ ‘ਚੋਂ ਛੇਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਰਾਗੀ ਨੇ ਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਇਕ ਮੁਹਿੰਮ ਹੀ ਵਿੱਢ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਗਾਹੇ ਬਗਾਹੇ ਉਸ ਦੇ ਪੌਰੋਕਾਰ ਸਿੱਧੇ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਗ ਅਲਾਪਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

             ਇਸਲਾਮ ਪੂਰੇ ਅਕੀਦੇ ਨਾਲ ਕੁਰਆਨ ਤੇ ਇਤਕਾਦ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਹੀ (ਨਾਜ਼ਲ) ਹੋਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੁਰਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਦੀਸ ਵੀ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।  ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਏਗੀ ਕੇ ਨਮਾਜ਼ ਲਈ ਜੋ ਆਜ਼ਾਨ (ਬਾਂਗ) ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਹਨ, ਅੱਲ੍ਹਾਹੁ ਅਕਬਰ, ਅੱਲ੍ਹਾਹੁ ਅਕਬਰ, ਅਸ਼ਹਾਦੁ ਅੱਨ ਲਾ ੲਲਾਹਾ ੲਲੱਅੱਲ੍ਹਾ,  ਅਸ਼ਹਾਦੁ ਅੱਨ ਲਾ ੲਲਾਹਾ ੲਲੱਅੱਲ੍ਹਾ, ਅਸ਼ਹਦੁ ਅੱਨਾ ਮੁਹੰਮਦੁ ਰਸੂਲ ਅੱਲ੍ਹਾ, ਅਸ਼ਹਦੁ ਅੱਨਾ ਮੁਹੰਮਦੁ ਰਸੂਲ ਅੱਲ੍ਹਾ, ਹੀ ਅਲਸਾਲਾਹ, ਹੀ ਅਲਸਾਲਾਹ, ਹੀ ਅੱਲਲਫ਼ਲਾਹ, ਹੀ ਅੱਲਲਫ਼ਲਾਹ, ਅੱਲ੍ਹਾਹੁ ਅਕਬਰ, ਅੱਲ੍ਹਾਹੁ ਅਕਬਰ, ਲਾ ੲਲਾਹਾ ੲਲ ਅੱਲ੍ਹਾ।ਇਹ ਤੁਕਾਂ ਵੀ ਕੁਰਆਨ ਜਾਂ ਹਦੀਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਸੁੰਨਤ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। 

            ਕੀ ਇਹ ਇਕ ਗ੍ਰੰਥ-ਇਕ ਪੰਥ  ਦੀ ਸ਼ਰਾਰਤ ਪੂਰਨ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦੀ ਰਟ ਸਾਡੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਆਈ ਹੈ? ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ ਹੋਵੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਕੇਵਲ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੀ ਹਨ ਪਰ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸੋਮਾਂ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਪੰਥ ਦੀ ਅਹਿਮ ਧਰੋਹਰ ਪਾਵਨ  ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ।

                                                                        ਗੁਰਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ `ਲਾਂਬਾ`

੨੪ ਜੂਨ, ੧੮੮੫ ਨੂੰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਨਿਕੇ ਜਹੇ 'ਗਰਾਂ' ਹਰਿਆਲ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਇਹ ੧੪੦ਵਾਂ ਸਾਲ ਹੈ।ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮ ਦੀ ਜੋ ਅਦੁੱਤੀ ਖਿਦਮਤ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਕੇਵਲ ਦੇਸ਼ ਵਲੋਂ ਹੀ ਬਲਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਲੋਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਗੂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੋਲ ਅਤੇ ਦੇਣ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਭੁਲਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਬਲਿਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨਾਲ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ ਕਈ ਐਸੇ ਮਿਥਕ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਰਾਜਨੀਤਕ ਧਰਾਤਲ ਤੇ ਸਿਖ ਕੌਮ ਲਈ ਪੰਥ ਰਤਨ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਰੁਤਬਾ, ਰੁਆਬ ਤੇ ਰੋਲ ਉਹੀ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਈ ਇਸਦੇ ਬਾਬਾ-ਏ ਕੌਮ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਲਈ ਇਸਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਹੈ।  ਬਾ-ਸ਼ਊਰ ਅਤੇ ਬਾ-ਵਕਾਰ  ਕੌਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਦੇਣ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਰਖਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੂਰਨੇ ਪਾ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਹਿਬਰਾਂ ਅਤੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਬਣਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਆਪਣੀ ਕੌਮੀ ਇਜ਼ੱਤ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੇ ਰੋਲ ਦਾ ਪੱਖ ਪਾਤ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰਾਨਾ ਪੰਥ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ੧੯੪੨-੧੯੪੭  ਦੇ ਅਹਿਮ ਵਖਫ਼ੇ ਦੌਰਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾ ਕੇਵਲ ਖਿੱਤੇ ਅਦੇ ਕੌਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਲਕਿ ਉਸਦਾ ਭੂਗੋਲ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਇਆ।  ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਂਗਰਸ, ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਏ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਵਾਣੀ ਇਕ ਨਾ-ਮੁਮਕਿਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਨਾਮਾ ਸੀ।  ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਧਿਰਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ,   'ਹਿੰਦੂ ਕਾਂਗਰਸ', 'ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ' ਅਤੇ 'ਸਿੱਖ ਅਕਾਲੀ ਦਲ'।  ਪਹਿਲਾਂ ਇਨਕਾਰ ਫਿਰ ਇਕਰਾਰ।  ਰਾਜਾ ਗਾਂਧੀ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨੂੰ ਆਖਿਰ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ।  ਇਸ ਮੁਤਾਬਕ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਲਈ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਹੋ ਗਏ।  ਇਸ ਨਾਲ ਤਕਰੀਬਨ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ।  ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੰਨ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ।  ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਮੰਜ਼ਰ ਸੀ।  ਇਸ ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ  ਵਸਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ੮੫  ਲੱਖ ਸਿੱਖ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਜਾਣੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਹ ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਇਸਲਾਮਿਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ੩੫ ਲੱਖ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ। ਇਸ  ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੋ ਟੋਟੇ ਹੋਣੇ ਸਨ।  ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਫਿਰਕਾਦਾਰਾਨ  ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੰਨੀ ਗਈ।  ਜਿਸ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਜਾਂ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੀ ਫਿਰਕੇ ਦਾਰਾਨਾ ਹੋਏ ਉਸ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਘਟ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਕਿਸੇ ਅਨੁਮਾਨ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ।  ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਕੇਵਲ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਰਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਜਾਣ।  ਇਸ ਬਿਖੜੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਗੂ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ।  ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ  ਦਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਸਟੈਂਡ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਮੰਗੀ ਹੈ ਉਸੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਜਾਏ।  ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ  ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਮੰਗੀ ਗਈਅਤੇ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹਿੰਦ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਬਜਾਇ ਲਾਹੌਰ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਕਸੂਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਈਆਂ।  ਪਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੁਨਾਸਬ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਅਲਬਤਾ,  ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਚਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜਾ ਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਪਰ ਗਿਣੀ ਮਿਥੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਅਧੀਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਿਖਾਂ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਰੋਲ ਨੂੰ ਹੀ ਨਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਗੰਧਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਬਲਕਿ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਤੱਥ ਹੀਣ ਮਿੱਥ ਵੀ ਸਿਰਜੇ ਅਤੇ ਪਰਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਲੋਂ ਤਾਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਹੀ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸਮਝ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਲੋਂ ਇਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ਿਬਲੀ ਦੇ ਫ਼ੁਲ ਮਾਰਨ ਤੁਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਇਤਨਾ ਕੁਝ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਬਣੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਪਰੰਤ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੇ ਬੁਤ ਲਈ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਥਾਂ ਤਕ ਵੀ ਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹ ਬੁਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਲਗਾਣਾ ਪਿਆ। 'ਦੋ ਗਜ਼ ਜ਼ਮੀਂ ਭੀ ਨਾ ਮਿਲੀ ਕੂਏ ਯਾਰ ਮੇਂ।

ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ 1920 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1970 ਤਕ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਕਾਇਮੀ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਸਿਖ ਕੌਮ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਧਿਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਂ 'ਸਿਖ ਹੋਮਲੈਂਡ' ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜੂਝਣਾ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਜੁਝਾਰੂ ਬਿਰਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਰੰਚਕ ਮਾਤਰ ਵੀ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਪਿੜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਤਬਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਥ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਤੇ ੫੦ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।  ਕੋਈ ਵੀ ਧਿਰ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨਾ ਤਾਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਹੀ ਸਕੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਜਾਂ ਦਬਕਾ ਹੀ ਸਕੀ । ਪਰ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਚਾਣਕਿਯਾ ਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਕੁਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਥਕ ਪਿੜ ਵਿਚੋਂ ਦਰ-ਬਦਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਭੰਡੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ,
• ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਸਿਖ ਸਟੇਟ ਜਾਂ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਮਿਲਦਾ ਸੀ ਪਰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆ।
• 1947 ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲੇ ਤੇ ਲਗਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਝੰਡਾ ਫ਼ਾੜਿਆ ਸੀ।
• ਡਾਕਟਰ ਅੰਬੇਦਕਰ ਸਿੰਘ ਸਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿਖ ਸਟੇਟ

ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਗਲਬਾਤ ਦੇ  ਸਾਰੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਿਖਤ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਜਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਖ ਸਟੇਟ ਜਾਂ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਘੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਖ ਸਟੇਟ ਜਾਂ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਾਇਦ ਮੁਹਮੰਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਵਲੋਂ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ 'ਨੇਸ਼ਨ' ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ 'ਸਬ-ਨੇਸ਼ਨ' ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਵਾਲੇ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵੀ ਲਿਖਤੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮੂੰਹ ਜ਼ਬਾਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਵਲੋਂ ਇਹ ਪੁਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਕਿ ਕੀ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜੇ ਸਿਖ ਇਸ ਮੁਸਲਿਮ ਸਟੇਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਣਾ ਚਾਹੁਣ ਗੇ ਤਾਂ ਕੀ ਇਸ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੋਏਗੀ। ਜਿਨਾਹ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਉੱਤਰ ਸੀ, 'ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ'।  ਸੋ ਇਹ ਸਿਖ ਸਟੇਟ ਜਾਂ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਣ ਦੀ ਗਲ ਮਹਿਜ਼ ਸ਼ੋਸ਼ਾ ਅਤੇ ਭੰਡੀ ਪਰਚਾਰ ਹੈ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਝੰਡਾ (ਪਰਚਮ) ਫ਼ਾੜਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ  

ਇਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ੩  ਮਾਰਚ, ੧੯੪੭ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਅਸੰਬਲੀ ਤੇ ਲਗਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਝੰਡਾ ਫ਼ਾੜ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਮਾਰਚ ੧੯੪੭ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਖਿਜ਼ਰ ਹਯਾਤ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਵਜ਼ਾਰਤ ਹਾਰ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਬਜਾਇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਬਣਨੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਹਿੰਦੂ-ਸਿਖ ਜਨਤਾ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਗੂ ਮਨ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਥ ਤੇ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਟਵਾਰਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਿਖਾਂ ਦਾ ਬਟਵਾਰਾ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਉੱਤਰੀ-ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ, ਪੂਰਬੀ-ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਆਦਿ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਅੱਧੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਸਾਬਿਤ ਹੋਣਾ ਸੀ।  ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਟਵਾਰੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।  ਕੌਮ ਦੇ ਵਾਹਿਦ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਦਿਲ ਅਤੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਆਗੂ  ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਕਟ ਦੀ ਇਸ ਘੜੀ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਅਸੰਬਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਹਜੂਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ 'ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ' ਚੁਕ ਕੇ 'ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮੁਰਦਾਬਾਦ' ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਹਾਲਾਤ ਨੇ ਐਸਾ ਪਲਟਾ ਖਾਧਾ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਣ ਦਾ ਸੁਫ਼ਨਾ ਚਕਨਾਚੂਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਾਉਂਡਰੀ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਟਵਾਰਾ ਹੋਇਆ।

ਡਾ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਅਤੇ ਸਿਖ

ਇਕ ਹੋਰ ਭੰਡੀ ਪਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਡਾ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਕਰੋੜਾਂ ਅਖੌਤੀ ਅਛੂਤਾਂ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖ ਬਣਨਾ  ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਈ । ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਅਦਾ ਕਰ ਕੇ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਬਣਵਾਇਆ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਵੇਂ ਅਲੀਗੜ੍ਹ, ਹਾਪੁੜ, ਏਰਨਾਕੁਲਮ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ।  ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣੀ  ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਜੇ ਅਛੂਤ ਸਿਖ ਬਣ ਗਏ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਰਨ ਵਰਤ ਰਖ ਲਵਾਂ ਗਾ।

ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦੇਣ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੀ ਬੇਲਾਗ  ਸੇਵਾ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਆਲਮੀ ਜੰਗ, ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਧ ਦੌਰਾਨ ੧੯੪੨ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 'ਦੇਸ਼ ਛੱਡੋ' ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦੇ ਕੇ ਫ਼ੌਜ ਭਰਤੀ ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਵੇਖਦਿਆਂ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਿਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਸੂਝ ਅਤੇ ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ੧੯੪੭ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੀ ੧੯੪੭ ਦੇ ਕਬਾਇਲੀ ਹਮਲੇ ਉਪਰੰਤ ੧੯੬੨, ੧੯੬੫ ਅਤੇ ੧੯੭੧ ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਜੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਚਾਅ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ੧੯੪੨  ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਿਖਾਂ ਦੇ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ  ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਿਖ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਉਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ।

ਕੀ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਏ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਪਾਏ ਭਰਮ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਦੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰਖੇਗੀ?

੨੪ ਜੂਨ, ੨੦੨੫

                                    ਗੁਰਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ,

                                                               ਨਿਉ ਜਰਸੀ. ਯੂ.ਐਸ.ਏ

ਆਰਜਾ ਇਕ ਸੁਣ ਤੂੰ ਆਰਜਾ ਹੈ ਬੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ

ਸਿਰਜਿਆ ਸੀ ਜੋ ਤਖ਼ਤ ਤੂੰ, ਨਦਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਆ ਰਿਹਾ

ਸੋਮਾਂ ਸੀ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦਾ, 'ਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਸੈਂ ਬਿਰਾਜਦਾ

ਜਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ ਰਮ ਗਿਆ, ਜਾਂ-ਨਸ਼ੀਨ ਪੰਥ ਨੂੰ ਥਾਪ ਗਿਆ

ਪੰਥ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਵਿਚ ਪੰਥ ਦੇ ਤੂੰ ਸਮਾ ਗਿਆ

ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਥੇਦਾਰ, ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰ ਵਿਖਲਾ ਗਿਆ

ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਦਾ, ਭੇਦ ਤੂੰ ਦਰਸਾ ਗਿਆ

ਸੰਗਤ ਲਈ ਦਰਬਾਰ ਹੈ, ‘ਤੇ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਵੇਂ ਸਿਰ ਝੁਕਾਣਾ

ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਇਹ, ਪੂਰਨੇ ਤੂੰ ਪਾ ਗਿਆ

ਆਦਿ ਜੁਗਾਦਿ ਤੂੰਹੀ, ਤੁੰਹੀ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾ ਗਿਆ

ਹੁਕਮ ਤੇਰਾ ਭੁਲਾ ਕੇ,  ਗਰਦੁਆਰਾ ਇਹ ਕਿਸ ਬਣਾ ਲਿਆ

ਨਾ ਬੁੰਗਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਬਾਕੀ, ‘ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭਬਕ ਅਤੇ ਗਰਜ ਵੀ

ਸਲਾਮ ਵਿਹੂਣੇ ਧੜੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਜਾਂ ‘ਨਿਸ਼ਾਚਰ’ ਜਥੇਦਾਰ

ਨਾ ਜਲਾਲੀ ਰੂਪ ਤੇਰਾ, ‘ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹੁਕਮ ਸੁਣੀਂਦੇ

ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਕੂੜ ਰੰਗ ਨੇ, ਗ਼ਲਬਾ ਹੈ ਪੂਰਾ ਪਾ ਲਿਆ

ਬਿਰਦ ਤੇਰੇ ਤਖ਼ਤ ਦਾ, ਆਪੇ ਹੀ ਤੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲੈ

‘ਮਸਕੀਨ’ ਦੀ ਤੂੰ ਕੂਕ ਸੁਣ, ਸੁਣ ਲੈ ਪੁਕਾਰ ਪੰਥ ਦੀ

ਇਹ ਆਰਜਾ ਇਕ ਸੁਣ ਤੂੰ, ਆਰਜਾ ਹੈ ਬੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ।

ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕਾ, ਆਰਜਾ ਹੈ ਬੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ।

                              (ਗੁਰਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ)

ਫਰੈਂਕਫ਼ੋਰਟ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਧੁੱਰ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਏ Kleinmarkthalle ! ਭਾਵ ਛੋਟੀ ਮੰਡੀ ! ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਵੇਲੇ ਢੱਠ ਕੇ ਥੇਹ ਬਣ ਗਈ ਸੀ । ਯੁੱਧ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਫੇਰ ਖੜੀ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ । ਲਗਭਗ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਬੀਤੇ ਦਿਨੀ ਢਾਹ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿੰਓ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਚੱਲੀ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਇਸਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਇਮਾਰਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਢਹੁਣ ਵਾਲੇ ਮਤੇ ਤੇ ਗੁਣਾ ਨਾ ਪਾਇਆ । ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਬਹਿਸ , ਬੈਠਕਾਂ ਤੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਮਗਰੋਂ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ  ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਖ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹੇ । ਇਸ ਮੁਰੰਮਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਹ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਲੱਗ ਸਕਦਾ !  

ਇਸ ਵੱਡੇ ਹਾਲ ਨੂੰ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਚੂਹਿਆਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਈ ਰੈਣ ਬਸੇਰਾ ਹੈ । ਅਣਗਿਣਤ ਚੂਹਿਆਂ ਦਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਾਰਕੀਟ ਹਾਲ ਤੇ ਪੂਰਨ ਕਬਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕੈਮੀਕਲ ਦਵਾਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਚੂਹਿਆਂ ਤੇ ਮਾਰੂ ਹੱਲੇ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਚੂਹੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਬਚਾਉਣ ਚ, ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਹੀ ਜਾਦੇ ਨੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤਰ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ! ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਚੂਹੇ ਬੜੀ ਸਿਆਣੀ ਜਾਤ ਚ, ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

ਪਿੱਛਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਭਰ ਸਿਆਲ ਦੀ ਮਾਈਨਸ ਤਾਪਮਾਨ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਲ ਦੇ ਛੱਤ Terrace ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਦੋ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਤੇ ਪਈ ਜੋ ਚੂਹੇ ਮਾਰ ਦਵਾਈ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾ ਰਹੇ ਸਨ । ਵਾਹਵਾ ਠੰਡ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਦੀ ਸੁਲ੍ਹਾ ਮਾਰ ਲਈ, ਠੰਡ ਦੇ ਝੰਬਿਆਂ ਨੇ ਝੱਟ ਹਾਮੀ ਭਰ ਦਿੱਤੀ ! ਮੈਂ ਦੋ ਮੱਗ ਤੱਤੀ ਤੱਤੀ ਕੌਫ਼ੀ ਦੇ ਫੜਾ ਕੇ ਗਲੀਂ ਜੁੱਟ ਪਿਆ ! ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਮੁਲਕ ਵਾਲਾ ਉਮੇਰ ਨਾਂ ਆਲਾ ਭਾਊ ਵਾਹਵਾ ਗਾਲੜੀ ਸੀ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ “ਚੂਹੇ ਕਿਲੰਗ ਅਪਰੇਸ਼ਨ” ਤੇ ਸੀ ! ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਅੰਹੀ ਬੜੇ ਚੂਹੇ ਗੱਡੀ ਚਾੜੇ ! ਰਾਤ ਦੇ ਕੜਿੱਕੀਆਂ ਚ, ਫਸੇ ਚੂਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਬਿਲੇ ਲਾਉਣ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਮੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ । ਤੁਰਕੀ ਭਾਊ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ, ਸਿੰਘ ਤਾਹਡੇ ਚੂਹੇ ਮਾਰ ਦਵਾਈ ਨੀ ਹੁੰਦੀ ? ਮੈਹਿਆ ਭਰਾਵਾ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਚ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਈ ਏਨਾ ਵਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਜ਼ਹਿਰ ਚ, ਵੀ ਮਿਲਾਵਟ ਕਰਦੇ ਆ ! ਚੂਹੇ ਮਰਦੇ ਕਿੱਥੇ ਸੀ ! ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਂਦੇ ਸੀ ! 

ਉਮੇਰ ਹਾਸੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਖਦਾ ਨਹੀਂ ਸਿੰਘ ਇਹ ਚੂਹੇ ਬੜੀ ਸਿਆਣੀ ਜਾਤ ਹੁੰਦੇ ਆ ! ਇਹਨਾਂ ਚ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੂਹਾ ਦਵਾਈ ਖਾ ਕੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਦਵਾਈ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ ! ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਫਿਰ ਤੁੰਹੀ ਦਵਾਈ ਰੱਖ ਕੇ ਸਮਾਂ ਖਰਾਬ ਕਿੰਓ ਕਰਨ ਡਹੇ ਜੇ ! ਓਹਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਇਹ Difenacoum ਨਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਇੱਕ  ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਆਈ ਆ ਇਹ ਚਾਰ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਰੰਗ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਏ ! ਚੂਹੇ ਸਵਾਦ ਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਖਾਈ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਫੇਰ ਬੜੀ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਆ ! ਭਾਵ ਸਲੋਅ ਪੋਇਜ਼ਨ ! ਮੇਰਾ ਮੱਥਾ ਠਣਕਿਆ ਤੇ ਉਹ ਚਲੇ ਗਏ ! 

ਇਹ Difenacoum ਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਚ, ਘੁੰਮਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਅਜੋਕੇ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਸੋਚੀ ਸਮਝੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਜ਼ਹਿਰ ਸਾਡੇ ਸਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ! ਲੋਕ ਝਬਰ ਝਬਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਖੋਪੜ ਵਿੱਚ ਤੁੰਨ ਲੈਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਨਪੁੰਸਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਆ ! ਫੇਰ ਜਾਗਦਾ ਤਰਕ ਵਾਲਾ ਕੀੜਾ ! ਸਰੋਵਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ੱਕ , ਅਰਦਾਸ ਤੇ ਸ਼ੱਕ, ਬਾਣੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਤੇ ਤਰਕ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪਹੁਲ ਤੇ ਸ਼ੱਕ, ਗੱਲ ਕੀ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ ਸਿੰਘ ਕੌਰ ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਤੱਖਲਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਹਿਮ ! ਕਿੰਓਕਿ ਸਿੰਘ,ਕੌਰ ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵੀ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਏ ਆ ਨਾਂ ! ਤੇ ਜੇ ਮੁੱਢ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਤੇ ਸੱਭ ਕੁਹ ਸ਼ੱਕੀ ! 

ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਜਿਸਦੀ ਜਿਆਦਾ ਹਨੇਰੀ 1995 ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੋਈ ਦਾ ਅਸਰ ਪੰਜਾਬ ਚ, ਸਪਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਚ, ਗ਼ਰਕ ਹੋਈ, ਇਸਾਈਅਤ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਕਿਸ ਕਦਰ ਵਧਿਆ ! ਢੱਡਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸੁਣ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਕੇਸ ਤੱਕ ਕਤਲ ਕਰਦਿਆਂ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਵੀਡੀਓ ਲੋਕਾਂ  ਨੇ ਵੇਖੀਆਂ ! ਦਰਅਸਲ ਇਹਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਏ ! ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਛੱਤਰੀ ਦੇਂਦੀਆਂ ਨੇ ਹਲਾਸ਼ੇਰੀ ਤੇ ਦਮੜੇ ਟਿਕਟਾਂ ਤੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ! 

ਜੂਨ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਚੜਦਾ ਹਫਤਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਬੈਰਾਗਮਈ ਤੇ ਬੀਰ ਰੱਸੀ ਵੀ ਹੈ ਬੜੇ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਜਿੰਓਦੇ ਜਾਗਦੇ ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿਰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਹੱਢੀਂ ਹੰਢਾਇਆ ! ਅਨੇਕਾਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਹਨ ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਜੂਨ ਚੁਰਾਸੀ ਦੇ ਮਰਜੀਵੜੇ ਸਿੰਘਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜੋ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ, ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ ਜੀ ਕੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਵਾਲੇ ਤੇ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਪੜਨ ਵਾਲੇ ਯੁੱਧਵੀਰ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਸੂਰਮੇ ਸਨ । ਇਹਨਾਂ ਤੋ ਬਾਅਦ ਵੀ ਰੜੇ ਮੈਦਾਨ ਕਮਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਧੋੜੀਆਂ ਤੇ ਕੱਚੇ ਕੋਠਿਆਂ ਚੁਬਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਕੇ ਕਈ ਕਈ ਦਿਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਦਸਮ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਪੂਰਨ ਨਿਸ਼ਚਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ! ਇਹਨਾ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕਾਂਗਿਆਰੀ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਵਾੜੀ ਗਈ ! ਮਕਸਦ ਸੀ ਬੀਰਰਸ ਨੂੰ ਕੱਢਣਾ , ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਨਿਖੇੜਾ ਕਰਨਾ,  ਤੇ ਭਗਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਵਾਂਗ ਮੰਤਰ ਪੜਨ ਲਾਉਣਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਜੁਗਾੜ ਕਰਨਾ ਬੱਸ ! 

ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਿਆ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖੜੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਵੈਰੀ ਤੇ ਕੜਕ ਪੈਂਦੇ ਹਨ । ਉਨ ਇਹ ਕੁਕਰਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਤੇ ਸਰੋਵਰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ! ਹੁਣ ਦੇ ਪਰਚਾਰਿਕ ( ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਸਾਰੇ ਨਹੀ ) ਇਹ ਵੀ ਓਹੋ ਕੁਕਰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਚੋ, ਪਾਵਨ ਸਰੋਵਰ ਮਿਟਾ ਦੇਣਾ ਚੰਹੁਦੇ ਹਨ । ਪ੍ਰਥਮ ਭਗੌਤੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆ ਤੇ ਕਿੰਤੂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਰਕੇ ਆਸਥਾ ਤੇ ਸੱਟ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ । ਬਸ ਇਹੋ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਹੈ ! 
ਪਰ ਭਲਾ ਹੋਵੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦਾ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਸਮ ਦੇ ਦੁਲਾਰਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵਜਾ ਰਹੇ ਹਨ । ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਥ ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਭੁਗਤਦੇ ਹਨ ! ਹੱਕ ਸੱਚ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪਰਲੋਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਨਿਕਾਲਾ ! ਪਰ ਇਹਨਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੱਕੀ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਜਿੰਦਾਬਾਦ ਮਹਿਕਮੇ ਵਾਲੇ ਪੱਗਾਂ ਚ, ਸਿਰ ਫਸਾਈ ਅਰਧ ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣੀ ਚਹੀਦੀ ਹੈ 

ਸਾਡਾ ਨਿੱਜੀ ਤਜਰਬਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ Difenacoum ਦੀ ਡੋਜ਼ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਜਦ ਕੋਈ ਇਹ ਅਵਾਜ਼ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, “ਮਿਰਤਕ ਕਉ ਪਾਇਓ ਤਨਿ ਸਾਸਾ ਬਿਛੁਰਤ ਆਨਿ ਮਿਲਾਇਆ “ ਤਾਂ ਝੱਟ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗੁਰੂ ਚਰਨੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੀ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਹਨ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਮੁਖ਼ਾਰਬਿੰਦ ਤੋ ਉਚਰੇ ਬਚਨ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੀ ਹੈ ਸੋ ਸੱਚੀ ਸੁੱਚੀ ਆਸਥਾ ਨੇ ਹੀ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ ਕਰਨਾ ਹੈ !

ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਅਨਿਨ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੁਣਿਓ ਮੈ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਹੁੰਦਾ ! ਨਹੀ ਤੇ ਭਾਈ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਹੈ “ਆਪ ਤੇ ਡੁੱਬਾਂ ਬਾਹਮਣਾ ਜਜਮਾਨ ਵੀ ਡੋਬੇਂ” ! ਸੋ ਸਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਦੀ ਆਪ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ । ਆਪ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅਨੰਦ ਮਈ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰੋ !
ਹੋਈਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਚੁੱਕਾਂ ਦੀ ਖਿਮਾਂ 
ਜੂਨ ਚੁਰਾਸੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਕਰੋੜਾਂ ਨਮਨ
ਬਿੱਟੂ ਅਰਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ

ਤਖਤ ਬੈਠਾ ਅਰਜੁਨ ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰ ਕਾ ਖਿਵੈ ਚੰਦੋਆ।।

ਉਗਵਣਹੁ ਤੈ ਆਥਵਣਹੁ ਚਹੁੰ ਚੱਕੀ ਕੀਅਨ ਲੋਆ।।

ਜਿਨੀ ਗੁਰੂ ਨਾ ਸੇਵਿਓ ਮਨਮੁਖਾਂ ਪਾਇਆ ਮੋਆ।।

ਦੂਣੀ ਚਊਣੀ ਕਰਾਮਾਤ ਸਚੇ ਕਾ ਸੱਚਾ ਢੋਆ।।

ਚਾਰੇ ਜਾਗੇ ਚਹੁੰ ਜੁਗੀ ਪੰਚਾਇਣ ਆਪੇ ਹੋਆ।। (ਵਾਰ ਸੱਤਾ ਬਲਵੰਡ)

ਪੰਚਾਇਣ ਆਪੇ ਹੋਆ ਨੇ ਸਿੱਖਾ ਦੇ ਪੰਚ ਤੀਰਥ ਸ੍ਰੀ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ, ਸੰਤੋਖ ਸਰ, ਰਾਮਸਰ ਸਰੋਵਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਰੋਵਰ, ਗੰਗਸਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੇ ਅੱਗੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪੰਜ ਮੂਲ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਧਰਮ ਤੀਰਥ, ਧਰਮ ਜਥੇਬੰਦੀ, ਧਰਮ ਦਾ ਖਜਾਨਾ, ਧਰਮ ਮੰਦਰ। ਪੰਜ ਵਾਰਾਂ- ਵਾਰ ਗਾਊੜੀ ਮਹਲਾ ੫, ਵਾਰ ਗੂਜਰੀ ਮ. ੫, ਵਾਰ ਜੈਤਸਰੀ ਮ. ੫, ਵਾਰ ਮਾਰੂ ਡੱਖਣੇ ਮ. ੫, ਵਾਰ ਬਸੰਤ ਕੀ ਮ. ੫। ਗੁਰਤਾ ਵਿਚ ਪੰਜ ਹਿੱਸੇ ਆਪ ਗੁਰੂ, ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ, ਨਾਨਾ ਗੁਰੂ, ਪੁੱਤ੍ਰ ਗੁਰੂ, ਪੋਤਰਾ ਗੁਰੂ, ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਗੁਰੂ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਾਨੀ- ਆਪ ਸ਼ਹੀਦ, ਪ੍ਰੋਤਾ ਸ਼ਹੀਦ, ਪੜੋਤ੍ਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਤੇ ਹਜੂਰ ਦੇ ਨੱਤੇ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦ, ਆਪ ਦੀ ਪੋਤ ਨੂੰਹ ਪੁਜਯ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰ ਕੌਰ ਸ਼ਹੀਦ। ‘’ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ’’ ‘ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਰਬੰਸ ਦੇ ਮੋਢੀ’ ‘ ਸੋਢੀਆਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸੋਢੀ’ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਵੈਸਾਖ ਵਦੀ ੭ ਸੰਮਤ ੧੬੨੦ ਬਿ. ਮੁ: ੧੫੬੩ ਈ. ੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਗਟਣਾ ਕੀਤਾ। ਇਥੇ ਨਾਨਾ ਤੀਜੇ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਅਰਬੀ, ਫਾਰਸੀ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਬਣਾਇਆ। ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਕਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਛੱਤਰ ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਜਵਾਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਵੀ ਜੀ ਨਾਲ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਵਿਆਹ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਪ੍ਰਲੋਕ ਗਮਨ ਕਰ ਗਏ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਵਧਾਉਂਦੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਸੰਗ ੧੬੩੬ ਬਿ. ਨੂੰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਹੋਇਆ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਗਾਂ ਭਰੀ ਕੁੱਖ ਵਿਚੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਗੱਦੀ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਵਾਰਿਸ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ੧੬੫੨ ਬਿ. ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰਤਾਗੱਦੀ ਭਾਦ੍ਰੋਂ ਸੁਦੀ ੨ ਸੰ. ੧੬੩੮ ਬਿ. ਮੁ. ੧੫੮੧ ਨੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਕਈ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਇਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਤਾਗੱਦੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲੀ ਜਿਸਨੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਨਹੀਂ ਭਾਈ ਦੋਹਤਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਿਥੀਆ ਵੀ ਹੈ ਬਾਬਾ ਮਹਾਂ ਦੇਵ ਵੀ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਤਾਂ ਨਾਨੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਨਜਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪਈ? ਉਹ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਉਸੇ ਹੀ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਇੱਕਠੇ ਹੀ ਖੇਡਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਇਹ ਦੋਹਤਾ ਨਹੀਂ ਬਾਣੀ ਦਾ ਬੋਹਿਥਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧੰਨ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਰੀਬ ਪੌਣੇ ਸੱਤ ਸੌ ਅੰਗ ਬਾਣੀ ਇਕੱਲੇ ਬਾਣੀ ਕੇ ਬੋਹਿਥ ਨੇ ਹੀ ਰਚੀ। ਸੋ ਇਹ ਗੁਰਤਾ ਗੱਦੀ ਸਿਰਫ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਬਲਕਿ ਧੁਰ ਦਰਗਾਹੋਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖੀ ਸੀ ਜੋ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ।

ਧ੍ਰਮ ਧੀਰ ਗੁਰਮਤਿ ਗੰਭੀਰ ਪਰਦੁੱਖ ਬਿਸਾਰਣੁ। ਸ਼ਬਦ ਸਾਹੁ ਹਰਿਸਮ ਉਦਾਰੁ ਅਹੰਮੇਵ ਨਿਵਾਰਣੁ।

ਮਹਾਂਦਾਨਿ ਸਤਿਗੁਰ ਗਿਆਨਿ ਮਨਿ ਚਾਉ ਨ ਹੁਟੈ। ਸਤਿਵੰਤੁ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਮੰਤ੍ਰ ਨਵ ਨਿਧਿ ਨ ਨਿਖੁਟੇ।

ਗੁਰ ਰਾਮ ਦਾਸ ਤਨ ਸਰਬ ਮੈ ਸਹਜਿ ਚੰਦੋਆ ਤਾਣਿਅਉ। ਗੁਰ ਅਰਜੁਨ ਕਲ੍ਹਚਰੈ ਤੈ ਰਾਜ ਜੋਗ ਰਸ ਜਾਣਿਅਉ। (ਅੰਗ ੧੪੦੭)

 ਬਾਣੀ ਕੇ ਬੋਹਿਥ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਿ. ੧੬੬੧ ਭਾਦੋਂ ਸੁਦੀ ਏਕਮ ਨੂੰ ਪੋਥੀ ਪਰਮੇਸਰ ਕੇ ਥਾਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਿਰ ਸਾਹਿਬ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਥੇ ਹੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਕੋਟਿ ਪਰਾਧ ਹਮਾਰੇ ਖੰਡਹੁ ਅਨਿਕ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਵਹੁ।। ਸਾਡੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰੋ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖਸ਼ੋ ਹੁਣ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਸੌਂ ਕੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਨਾਮ ਜੱਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੇ ਹਰੇਕ ਦੂਜਾ ਤੀਜਾ ਆਪੂੰ ਬਣਿਆ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਵੀ ਦਸ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਖੁਦ ਖੁਦਾ ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕੇ ਹੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸਾਡੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰੋ ਹੁਣ ਦੇਹ ਧਾਰੀ ਜੋ ਕੇ ਖੁਦ ਬਲਾਤਕਾਰੀ ਹਨ ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਪ ਰੋਜਾਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਕਿਥੋਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਸਕਣਗੇ ਜਾਂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨਗੇ ਇਹ ਤੇ ਖੁਦ ਖੁਦਾ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਅਨੇਕ ਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਸਮਝਾਉਣਾ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਰ ਕੌਣ ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਵਿਧੀ ਜੋ ਸਿਰਫ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਸਮਾਂ ਬਣੇ  ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਣੀ ਪੈ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਮੈਦਾਨ ਏ ਜੰਗ ਅੰਦਰ ਜੂਝ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਣੀ ਪੈ  ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਵਿਧੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜੋ ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾ ਸਕਦਾ ਜਿਸ ਵਿਧੀ ਸਚਖੰਡ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਕੁੰਜੀ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਬਹੁਤਾਂਤ ਗੁਰੂ ਸਿਰਫ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਉਣ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।ਸੰਤ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀ ਸਾਜਣਾ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਦਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਿਸੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹ ਦਾਰ ਫੌਜਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਹੁਤਾਂਤ ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਗਿਰਿਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਦਾਅ ਲੱਗੇ ਤੇ ਧੀਆਂ ਭੈਣਾ ਨਾਲ ਜਬਰ ਜ਼ਨਾਹ ਤੇ ਲੁਟ ਪਾਟ ਵੀ ਮਚਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਿਪਾਹੀ ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਸਰਕਾਰ ਆਦਿਕ ਦੇ ਅਮਲੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਸੰਤ ਤੇ ਬਾਅਦ ਚ ਤਨਖ਼ਾਹਦਾਰ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਹੈ ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਜਾਮੇ ਨੇ ਸਾਜਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਜਾਮੇ ਨੇ ਵਰਦੀਧਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ਸ਼ਤਰਧਾਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਦੇ ਕੇ ਅਮਰ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤ ਵਿਚੋਂ ਸਿਪਾਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਸਾਇਆ ਤਾਂ ਦੂਰੋਂ ਨੇੜਿਓਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜਿਥੇ ਬਹੁਤਾਂਤ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਇਹ ਗਲ ਤੇ ਜੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਵਸਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਉਥੇ ਹੀ ਸਾਡਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਨ ਗਰੀਬ ਸਿੱਖਨ ਕੋ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਬਣਾਇਆ। ਜਦ ਸੰਗਤਾਂ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸਣ ਲੱਗ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਜਰ ਬਸ਼ਰ ਕਰਨ ਹਿਤ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਅੱਛੀ ਆਮਦਨੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜਾਰਾ ਵਧੀਆ ਹੋ ਸਕੇ ਪਿਤਾ ਹਜੂਰ ਜਿਹਨਾਂ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਸਮਝਾਉਣੀਆਂ ਸਨ ਕੇ ਸਿਰਫ ਹਿਮਾਲਿਆ ਜਾ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਸਤ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ ਬਲਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਨੇਕ ਵਿਧੀਆਂ ਤਹਿਤ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਸੰਗ ਮੇਲ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਰਦੇ ਉਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਹਜੂਰ ਆਂਹਦੇ ਸਿੱਖੋ ਗੁਜਰ ਬਸ਼ਰ ਹਿਤ ਵਧੀਆ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ ਵਪਾਰੀ ਬਣੋ ਸਿੱਖ ਆਂਹਦੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵਪਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀਏ ਆਉਂਦਾ ਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਂਹਦੇ ਸਿੱਖੋ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਜਾਏ ਓ ਮਾਲ ਡੰਗਰ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਪਰਖ ਵੀ ਅੱਛੀ ਤੇ ਮੇਲ ਜੋੜ ਹੋ ਜਾਣਾ ਘੋੜਿਆ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰੋ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਜਿਹੇ ਸੂਝਵਾਨ ਸਿੱਖ ਬੋਲੇ ਕਿਉਂ ਜੁ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕਰੀਬ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾ ਅੰਦਰ ਵਾਸਾ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਬੁਲਵਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਰੇਕ ਆਮ ਸਿੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪਰ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਸਵਾਲ ਕੌਣ ਰੱਖੇ? ਤੇ ਮਾਤੜ ਸਿੱਖ ਨਾ ਵਪਾਰ ਕੀਤਾ ਨਾ ਵਪਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਰਿਸਕ ਕਿਥੋਂ ਲੈਣ ਸਵਾਲਾਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਘਟ ਘਟ ਕੇ ਅੰਤਰ ਕੀ ਜਾਨਤ ਪੂਰਾ ਗੁਰੂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਜਿਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪ ਹੀ ਗਰੀਬ ਸਿੱਖਨ ਕਾ ਸਵਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬੋਲਿਆ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਡੇ ਘੋੜੇ ਔਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾ ਦੇ ਘੋੜਿਆ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤਾ ਫਰਕ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਘੋੜੇ ਕੌਣ ਖ਼ਰੀਦੇਗਾ? ਘਾਟੇ ਦਾ ਸੌਦਾ ਜਾਪਦਾ। ਹਜੂਰ ਦੂਰ ਦਰਸ਼ੀ ਸੋਚ ਪਹਿਲੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਜੋ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਸੀ ਤੇ ੧੦ਵੇਂ ਜਾਮੇ ਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸੇ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਪੇ ਸਿਰਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ (ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ)ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਇੰਨ ਗਰੀਬ ਸਿੱਖਨ ਕੋਲੋ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਛੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਤੇ ਜੰਗਜੂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਨਹੀਂ ਘੋੜੇ ਅਰਬ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਚੋ। ਸਿਖਾਂ ਹਜੂਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਪੁਰ ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਫਰ ਦੌਰਾਨ ਉਹੀ ਅਨਿਕ ਵਿਧੀ ਦੀ ਇਕ ਵਿਧੀ ਤਹਿਤ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਕਿ ਜਦ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਜਾਓ ਤਾਂ ਸਵਾਸ ਗਰਾਸ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਧਿਆਉਣਾ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ ਤਾਂ ਕਰਮ ਵੀ ਸਫਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਵਪਾਰ(ਕਿਰਤ) ਨੂੰ ਭਾਗ ਲੱਗਣਗੇ। ਨਾਮ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਸਿੱਖ ਅਰਬ ਪਹੁੰਚਦੇ ਜਾ ਕੇ ਘੋੜੇ ਖ਼ਰੀਦਦੇ  ਤੇ ਉਥੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਇਤਨੇ ਲੰਮੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਕਰਕੇ ਅੱਛੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਬਣ ਗਏ ਇਕੋ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਐਸਾ ਨਾਤਾ ਜੁੜਿਆ ਕਿ ਘੋੜਾ ਸਿਖ ਦੀ ਧੜਕਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪਛਾਨਣ ਲਗ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਸਫ਼ਰ ਅਗਾਂਹ ਵਧਾਉਣਾ। ਜਿਹਨਾਂ ਕਦੇ ਕਰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਕੜੀ ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਕੀਮਤੀ ਮਾਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹਿਤ ਨਾਲ ਤਲਵਾਰਾਂ ਢਾਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਕਿਉਂ ਜੁ ਹੁਣ ਕੀਮਤੀ ਘੋੜੇ ਲੈ ਕੇ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਚ ਚੋਰ ਡਾਕੂਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਨੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਕੋਲੋ ਕੀਮਤੀ ਘੋੜੇ ਖੋਹ ਲਏ ਜਾਣ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਹਿਤ ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਜਰੂਰੀ ਨੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਢਾਲਾਂ ਨਾਲ ਚੋਰ ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸਿੱਖ ਹੁਣ ਸਿਪਾਹੀ ਬਣਨ ਵਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਦਾਅ ਪੇਚ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗਏ ਕਿ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜਾ ਜਾਂਦੇ ਵਕਤ ਅਨਿਕ ਵਿਧੀ ਸਮਝਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿਮਰਨ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੰਤ ਬਿਰਤੀ ਸਫਰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਹੀ ਸਿੱਖ ਆਉਂਦੇ ਵਕਤ ਅਨਿਕ ਵਿਧੀ ਤਹਿਤ ਸਿਪਾਹੀ ਬਣਕੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਸੂਰਮੇ ਰੂਪ ਤੇਗ਼ ਵਾਹੁੰਦਾ ਵਾਪਿਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਪੁਰ ਆ ਕੇ ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਤ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਰੰਭਿਆ ਜੋ ਕਿ ਮੌਕੇ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਜਦ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਹਜੂਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਐਸ ਕਾਬਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਛਠਮ ਪੀਰ ਜਦ ਗੁਰਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨ ਹੋਏ ਤਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਇਕ ਪੂਰਨ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਫੌਜ ਖੜੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਫੌਜ ਨੇ ਛਠਮ ਪੀਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਚਾਰ ਜੰਗਾਂ ਲੜ ਕੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਜਿਹੜੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਚੰਦੂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮੂਰਖ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹਕੂਮਤ ਇਹ ਜਾਣ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤ ਤੋਂ ਸਿਪਾਹੀ ਸਾਜ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ? ਪਰ ਇਥੇ ਇਕ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਹਕੂਮਤ ਕੋਲ ਇਤਨੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਥੇ ਵੀ ਤੇਰਾ ਭਾਣਾ ਮੀਠਾ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਜੋਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਹਿਤ ੧੬੬੩ ਬਿ. ੩੦ ਮਈ ੧੬੦੬ ਈ. ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਕੇ  ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਵਿਧੀ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਸਮਝਾਉਣੀ ਸੀ ਤੇ ਹਰੇਕ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਭਾਣੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸੰਤ ਵਿਚੋਂ ਸਿਪਾਹੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਅੰਦਰ ਜਵਾਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਹੇਠਲੀ ਅੱਗ ਬਲਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਨਿਆਏ ਪਸੰਦ ਆਖਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਮਝਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਇਹ ਕਿ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਕਿ ਸਿਰਫ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸੀ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕਮਾ ਕੇ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵੀ ਪੰਚਮ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸ਼ਬਦ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਤਕਥਿਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ  ਦੁਨੀਆ ਪਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। 

ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਰਮਨੀ (ਡਾ..)

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 15 ਮਈ ( ): ਗੁਰੂ ਨਗਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਾਲ ਗੇਟ ਨੇੜੇ ਪੰਥ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਬਤ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਕੌਮੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਲੇਖਕ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ, ਪੰਜਆਬ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੋਗਲ ਜਰਮਨੀ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ਤਹਿਨਾਮਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਸ. ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਪੀਂਘਾਂ ਸੋਚ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤ ਮੰਚ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਬੀਬੀ ਰਸ਼ਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਗਿੱਲ, ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਾਈ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਛੇ ਜੂਨ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਭਾਈ ਗਗਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਇਹਨਾਂ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਆਬ ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ਪੰਜਆਬ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਪੰਜਆਬ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਅਤੇ ਪੰਜਆਬ ਐਪ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਪੰਜਆਬ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੋਗਲ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਥ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਜਰਮਨ ਤੋਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਲੋਕਾਈ ਤੱਕ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕੀਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕੀਏ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਸੀਂ ਪੰਥ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਤੀ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਭਵਿੱਖ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਆਬ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹਰ ਘਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼, ਪੰਥ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਸੰਬੰਧਤ ਲੇਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੇ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਉੱਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਆਨਲਾਈਨ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜਆਬ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਸਹਿ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਨਾਮਵਰ ਲੇਖਕ ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਰਮਨੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੰਨ 2005 ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਪੰਥਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ਤਹਿਨਾਮਾ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਹਕੂਮਤ, ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰਕੂ ਹਿੰਦੂਤਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਚਾਲਾਂ ਚੱਲ ਕੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਸੰਨ 2024 'ਚ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੋਗਲ ਜਰਮਨੀ ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਆਬ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੂੰ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੀ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਆਬ ਰਸਾਲਾ ਪੰਥ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣੇਗਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ਤਹਿਨਾਮਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਸ. ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਚੇਟਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੀਂਘਾਂ ਸੋਚ ਦੀਆਂ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬੀਬੀ ਰਸ਼ਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਗਿੱਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਆਬ ਰਸਾਲਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਾਲ ਲੇਖਕਾਂ ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੰਚ ਮਿਲੇਗਾ। ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਾਈ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਛੇ ਜੂਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪੀਘਾਂ ਸੋਚ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤ ਮੰਚ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੋਗਲ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਕਿੱਸਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਫੇਰੀ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸੋਹਣੇ ਸੁੱਨਖੇ ਰੋਅਬਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੰਗੀਨ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵੇਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਵਿਖਾਈ।  ਕੀਮਤ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਾਜਬ ਬਲਕਿ ਘਟ ਹੀ ਦੱਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੌ ਰੁਪਏ। ਘਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਵੀ ਆਈ ਪਰ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਆਦਤ ਤੋਂ ਲਾਚਾਰ, ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਵਾਬੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਮਗਰੋਂ , ਪੋਰਟਰੇਟ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਖਰ ਪਚਵੰਜਾ ਰੁਪਏ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਲੈਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲਓ, ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਇਕ ਪਾਈ ਵੀ ਘਟ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ।  ਪਰ ਜ਼ਿੱਦੀ ਖਰੀਦਦਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ 'ਤੇ ਅੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਫਰਕ ਲਈ ਸੌਦਾ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਤੁਰ ਗਿਆ।
ਅਗਲੇ ਘਰ ਦੇ ਬੂਹੇ 'ਤੇ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਗਾਹਕ ਮਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ  ਉਹ ਪੋਰਟਰੇਟ ਖਰੀਦ ਲਿਆ।  ਨਵੇਂ ਮਾਲਕ ਨੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪੇਂਟਿੰਗ ਆਪਣੇ ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਦਿਵਾਰ ‘ਤੇ ਟੰਗ ਦਿੱਤੀ । ਅਗਲੇ ਦਿਨ,  ਪਹਿਲੇ ਵਾਲਾ ਅਸਫਲ ਖਰੀਦਦਾਰ ਜਿਸਨੇ ਪੋਰਟਰੇਟ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨੀਝ ਲਾ ਕੇ ਖੁੰਝੇ ਹੋਏ ਪੋਰਟਰੇਟ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਮਾਲਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?  ਇਹ ਮੇਰੇ ਦੁਬਈ ਵਾਲੇ ਮਾਮੂ ਹਨ। ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰਈਸ  ਹਨ। ਮੇਰੇ ਮਾਮੂ ਕੋਲ ਤੇਲ ਦੇ ਖੂਹ ਹਨ, ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਮਿੱਲਾਂ ਹਨ, ਕਈ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਹਨ, ਟਰੱਕਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਦਾ ਬੇੜਾ ਹੈ  ਅਤੇ  ਕਈ ਕੋਠੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੀ ਹਨ।  
ਇਸ 'ਤੇ ਖੁੰਝੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਛਿੱਥੇ ਪਏ ਗੁਆਂਢੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਪਤਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਪਤਾ ਹੈ।  ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਫਰਕ ਪੈ ਗਿਆ   ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਾਮੂ ਹੋਣਾ ਸੀ। 
ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਮੀਰ ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਖਾਨ (੧੮੨੫ - ੧੮੭੯) ਦੀ  ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਪੇਂਟਿੰਗ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਕੈਪਸ਼ਨ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ (੧੭੯੧-੧੮੩੭) ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ ਹੈ।  ਸਾਡਾ ਮਾਮੂ !
ਉਹ ਫੋਟੋ ਜੋ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ  ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸ ਕੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ

The original photo attributed to Comyn Taylor Clarenc "Afganistan - two durbar groups"

       ਕੋਮਿਨ ਟੇਲਰ ਕਲੇਰੈਂਕ ਵਲੋਂ ਮਾਲ ਤਸਵੀਰ"ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਦੋ ਦਰਬਾਰ
 

ਇਹ ਪੋਰਟਰੇਟ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਕਰਾਕੁਲ (ਕਾਲੇ ਲੇਲੇ ਦੀ ਉੱਨ ਦੀ ਟੋਪੀ) ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉੱਨ ਦੀ ਟੋਪੀ ਹੈ।  ਪਰ ਸਾਡਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਗਾੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਦਸਤਾਰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।  ਖੈਰ, ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਸੀ.ਡੀ. ਚਾਰਲਸ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਅਤੇ ਸਰ ਰਿਚਰਡ ਐਫ. ਪੋਲੌਕ ਹਨ। ਇਹ ੧੮੬੯ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਲਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।  
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ੧੮੩੯ ਵਿੱਚ ੫੯ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ੩੨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਮੀਰ ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅਕਬਰ ਖਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਤਦ ਤਕ ਤਾਂ ਕੈਮਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ।  ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਤੀਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ੧੮੬੯ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਸੀ। 
ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੱਸ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਥਾਪੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਾਂ ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨਹੀਂ ਸਜ ਜਾਣਾ। ਕੀ ਹਰ ਹਰ ਰਾਹ ਤੁਰਦੇ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏਗਾ।
ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ। ਐਵੇਂ ਐਰੇ ਗੈਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਾਮੂ ਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾਈਏ। 

06 ਮਈ, 2025                                                                                  ਗੁਰਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ
santsipahi@gmail.com
patshahi10.org

ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ਼ ਨਿਵਾਜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੁਝ ਥਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹਨਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਪਦਾਰਥ ਪਾਣੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜਿਊਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ 75% ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਅਸੀਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸਾਡੇ ਵਰਤਣਯੋਗ ਪਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ 3% ਹੈ। ਇਸ 3% ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ 2.5% ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ 0.5% ਪਾਣੀ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਇਹ 0.5% ਪਾਣੀ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੁਝ ਮੁਲਕ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਵੀ ਇਸ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਮੁਲਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਮਕ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਣ-ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਪਰ ਉਸ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਲਈ ਖ਼ਰਚਾ ਬਹੁਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਦੁਬਈ ਵਰਗੇ ਮੁਲਕਾਂ Claud Seeding (Artificial Rain) ਕਰਵਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਜਮਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਊਥ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤਾਂ ਏਨੇ ਬਦਤਰ ਹੋ ਗਏ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਲ ਦ ਵੇਅ ਅਨਟਾਰਟਿਕਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਆਈਸਬਰਗ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਾ ਕੇ ਖਿੱਚ ਕੇ cape town ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ।ਲੀਬੀਆ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲੋਕ ਏਨਾ ਤਰਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਓਥੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ 10-10 ਸਾਲ ਮੀਂਹ ਤਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।

ਲੀਬੀਆ ਦਾ 99% ਹਿੱਸਾ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗਰਮੀ ਏਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਖੱੁਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਪਾਣੀ ਓਸੇ ਪਲ Evaporate (ਭਾਫ਼) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੁਲਕ ਕੋਲ਼ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਲ ਹੈ। ਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਕੋਲ਼ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀਰਿਆਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਹਨ, ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਗੁਰਬਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੀਬੀਆ ਕੋਲ਼ ਏਨਾ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਰੀਬ 50 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਆਮਾਰ ਗੱਦਾਫ਼ੀ ਨੇ ਲੀਬੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੳਨ ਮੳਦੲ ਨਦੀ ਬਣਵਾਈ। ਇਹ ਨਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ 20 ਫੁੱਟ ਥੱਲੇ ਪਾਈਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਹਾਈ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੀਬੀਆ ਵਿੱਚ ਏਨੀ ਗਰਮੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਭਾਫ਼ ਬਣ ਕੇ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਅੱਧ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਭਾਫ਼ ਬਣ ਕੇ ਉੱਡ ਜਾਣਾ ਸੀ। 1950 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਲੀਬੀਆ ਵਿੱਚ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ ਤਾਂ ਓਸ ਵੇਲ਼ੇ ਹੀ ਓਥੇ ਸਹਾਰਾ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਥੱਲੇ ਡੇਢ ਲੱਖ ਕਿਊਬਿਕ ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ ਲੱਭਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ Fossil water ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ Nubian Sandstone Aquifer System ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਏਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਇਹ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਲੀਬੀਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਏਨੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ 2820 ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਨਹਿਰ ਖੋਦਣੀ ਪੈਣੀ ਸੀ ਤੇ ਖੋਦਣੀ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੀ ਤੇ 20 ਫੁੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਥੱਲੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ 13 ਫੁੱਟ ਮੋਟੇ 80-80 ਟਨ ਵਜ਼ਨੀ 5 ਲੱਖ ਪਾਇਪ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕਰੀਬ 5 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਆਇਆ। ਫਿਰ 1989 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਲੀਬੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ Tripoli ਤਕ ਪਾਈਪ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਦੱਬ ਕੇ ਨਹਿਰ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਨਹਿਰ Benghazi ਤਕ ਕੱਢੀ ਗਈ। ‘ਗਿਨੀਜ਼ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਵਰਲਡ’ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਜੈਕਟ ’ਤੇ 25 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਦਲਾਵ ਵੱਜੋਂ ਜੇ ਲੀਬੀਆ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਕੇ ਵਰਤਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਆਉਣਾ ਸੀ। ਪੀਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਕੁਝ ਮੁਲਕ ਕਿੰਨਾ ਪੈਸਾ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਤੋਹਫ਼ਾ ਭੰਗ ਦੇ ਭਾਅ ਮਿਿਲ਼ਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਤਾਂ ਹੀ ਇਹ ਲੋਕ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਪਾਣੀ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ International Water Riparian Law ਨੂੰ ਵੀ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ’ਤੇ ਡਾਕਾ ਮਾਰਿਆ।

Riparian water rights dy General principle ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਿਖਆ ਹੈ ਕਿ under the riparian principle, all landowners whose properties adjoin a body of water have the right to make reasonable use of it as it flows through or over their properties. If there is not enough water to satisfy all users, allotments are generally fixed in for portion to frontage on the water source. These rights cannot be sold or transferred other than with the adjoining land and only in reasonable quantities associated with that land. The water cannot be transferred out of the watershed without due consideration as to the rights of the downstream riparian landowners.

ਅਜੇ ਤਕ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲੁੱਟਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆ ਰਾਜਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਤੇ ਪੈਸਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਪਾਣੀ ਹੈ। ਯੂ.ਐੱਨ.ਓ. (ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਨੇਸ਼ਨ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ) ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਨਾ ਕਿ ਹੁਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ।

ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ਼ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ ਪਾਣੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਅੱਜ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦੂਸਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਏਗਾ।

ਮੇਰੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਘਰ ਨਲਕਾ ਕੁਝ 15-20 ਫੁੱਟ ’ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਬਮਰਸੀਬਲ ਮੋਟਰ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਜਿਉਂ 2004 ਕੁ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਉਹ ਨਲਕਾ ਸੁੱਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਬਟਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਜਾ ਕੇ 20 ਫੁੱਟ ਵਾਲ਼ੀ ਨਲਕੇ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਪਹਿਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤੇ 20 ਕੁ ਫੁੱਟ ਪਾਈਪ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ 20 ਫੁੱਟ ਦੀ ਨਲਕੇ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਭੇਜੀ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ 20 ਫੁੱਟ ਪਾਈਪ ਨਾਲ਼ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਪਾਣੀ ਦੁੱਗਣਾ ਥੱਲੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਓਸ ਵੇਲ਼ੇ ਮੈਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਰਤ ਸੀ ਕਿ ਘਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਹੋਰੀ ਦਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਸਲਾਹਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ‘ਖੇਤਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਮੋਟਰ ਵੀ ਹੁਣ ਖੂਹੀ ਵਿੱਚ ਲਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਾਣੀ ਛੱਡਣ ਲੱਗ ਗਈ ਹੈ।’ ਚਲੋ ਕਰ-ਕਰਾ ਕੇ ਓਥੇ ਵੱਡੀ 5 ਹਾਰਸ ਪਾਵਰ ਦੀ ਮੋਟਰ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਤੇ ਖੂਹੀ ਪੱੁਟ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਨੇ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਖਾਲ਼ ਵਾਹ ਲਏ ਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਆਉਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆ ਕੇ ਥੋੜਾ ਤੁਹਾਡੇ ਖਾਲ਼ ਵਾਹੇ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲੋਕ ਲਾਉਣੋਂ ਹੱਟ ਗਏ ਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਜਾਈਂ ਹੀ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਤੇ ਅਗਲਿਆਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੂਜੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੇ ਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਅਸਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਸ ਦੀ ਬਾਦਲ ਸਰਕਾਰ ਵੇਲ਼ੇ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧੜਾਧੜ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਮੋਟਰਾਂ ਦੇ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਵੰਡੇ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਵਿਚਾਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਹੱਡ-ਤੋੜਵੀਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ਼ ਬੈਠਣ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ਼ ਸਮਾਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਸਿਓਂ ਥੋੜੀ ਰਿਆਇਤ ਮਿਲ਼ੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਖਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਨੁਕਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਿਸਾਨੀ ਤਬਕਾ, ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ’ਚ ਅਕੈਡਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਨਾ ਮਾਤਰ ਜਾਂ ਨੌਕਰੀ ਲੈਣ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਲੈਣ ਵਾਲ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਪਾਣੀ ਕਦੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਸੁਣੇ ਸਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਓਸ ਵੇਲ਼ੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਮੋਰਚੇ ਲੱਗੇ ਤੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਚੇਤੰਨ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੋ ਹੀ ਧਿਰਾਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਚੇਤੰਨ ਤੇ ਦੂਸਰੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਵਕਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਵਰਗ ਬਹੁਤ ਚੇਤੰਨ ਸੀ ਸ. ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਟਾਣੇ ਵਰਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ਼ ਸਾਧਨ ਇੰਨੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰ ਸਕਣ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਪੱਧਰਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ‘ਵਿਕਾਸ’ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ, ਲੱਗਣੀਆਂ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਛੋਟ ਦੇ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਦਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਬੋਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠ ਵੀ ਪਾਇਆ ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਉਹਨਾਂ ’ਤੇ।

ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਇਆ ਮਜੀਠਾ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪੰਡੋਰੀ ਵੜੈਚ ਪਿੰਡ ਕੋਲ਼ੋਂ ਸੜਕ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਗੰਦਾ ਨਾਲ਼ਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਾਇਦ ਬਾਈਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਡਰੇਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਾਂਦਿਆਂ ਵੇਖਣਾ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਓਸ ਨਾਲ਼ੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਬਦਬੂ ਮਾਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਫ਼ੈਕਟੀਆਂ ਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੈਮੀਕਲ ਆਮ ਹੀ ਰੋਹੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹਨ ਪਰ ਓਸ ਵੇਲ਼ੇ ਉਹਨਾਂ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਸਨ ਕਿ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਲੱਗਣ ਨਾਲ਼ ਸਾਡੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਰੇਟ ਵਧ ਗਏ ਤੇ ਮਜਦੂਰ ਵਰਗ ਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਮਿਲ਼ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਗੰਦਗੀ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਇਸ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕਮਾਈਆਂ ਕਰ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪੇਟ ਪਾਲ ਰਹੇ ਹਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਥਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਬਚਣੀ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕਾਂ ਨੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਵਰਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ- ਵਾਤਾਵਰਣ, ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ, ਚੰਗੀਆਂ ਸਿਹਤ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਆਦਿ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੱਖਵਾਦੀ, ਦੇਸ਼-ਧ੍ਰੋਹੀ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਆਮ ਲੋਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਭਲ਼ੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਤੱਥ ਵਾਚੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਸੇ ਖਲੋ ਜਾਂਦੇ। ਜਿਸ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ਼ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸੰਨ 2004 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਅਸੀਂ 40 ਫੁੱਟ ਬੋਰ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਸਾਡੇ ਘਰ ਵੱਡੀ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਲ਼ਾ ਨਲਕਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਕੁਝ ਕੁ ਵਰੇ੍ਹ ਹੀ ਚੱਲਿਆ ਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਸੁੱਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨਲਕੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਮ ਜਿਹੀ ਛੋਟੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲ਼ੀ ਮੋਟਰ ਵੀ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਜੋ ਕਿ ਪਾਣੀ ਵਾਲ਼ੀ ਟੈਂਕੀ ਨੂੰ ਭਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਛੱਡਣ ਲੱਗ ਗਈ। ਅਖ਼ੀਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ ਹੋਈ ਕਿ ਵੱਡਾ ਬੋਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮੱਛੀ-ਮੋਟਰ (ਸਬਮਰਸੀਬਲ ਪੰਪ) ਪਵਾ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨਵਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਓਸ ਵੇਲ਼ੇ ਥੋੜਾ ਮਹਿੰਗਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਆਰਮੀ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਮਸਲਾ ਨਾ ਲੱਗਾ ਤੇ 2-4 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਘਰ ਸਬਮਰਸੀਬਲ ਬੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਮੋਟਰ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢੇ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਘਰ ਹੀ ਰੋਹੜ ਦੇਣਾ। ਸਾਰੇ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਪਰ ਸੋਚਿਆ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਾ ਕਿ 6 ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸੀਂ 20 ਫੁੱਟ ਤੋਂ 120 ਫੁੱਟ ’ਤੇ ਆ ਗਏ ਹਾਂ; ਜੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਿਆ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਪੀੜੀ ਕਿੱਥੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਊ।

ਬਸ ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ 1-2 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਰੇਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ-ਮੋਟਰ ਲੱਗ ਗਈ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਣੀ ਚਲਾ ਕੇ ਵਿਹੜੇ ਧੋਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਜਿਹੜੇ ਡੰਗਰ (ਮੱਝਾਂ-ਗਾਵਾਂ ਆਦਿਕ) ਨਹਿਰਾਂ, ਛੱਪੜਾਂ, ਟੋਭਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੁਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਟਰਾ ਚਲਾ ਕੇ ਕਈ-ਕਈ ਘੰਟੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਕੇ ਨੁਹਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੋਈ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਗਲ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਖੜਨ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤਕ ਗੱਲਾਂ ਗਈਆਂ ਕਿ ਗਲ਼ੀਆਂ-ਨਾਲ਼ੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਗੱਲ ’ਤੇ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਗਲ਼ੀਆਂ-ਨਾਲ਼ੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ ਲਾ ਕੇ ਇਹ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਰੀਸਾਈਕਲੰਿਗ ਪਲਾਂਟ ਹੀ ਲਾ ਲਏ ਜਾਣ। ਬਹੁਤੇ ਮੂਰਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਨਾਲ਼ੋਂ ਚੰਗਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਤਾ ਵਾਲ਼ਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਮੂਰਖ ਇਧਰੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢ-ਕੱਢ ਡੋਲ੍ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਓਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਸਿੰਚਾਈ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਇਹ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਣਾ।

ਸਾਡੇ ਘਰ ਵੀ ਮੱਝਾਂ-ਗਾਂਵਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਡਿਊਟੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਉਣ ਦੀ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਮੋਟਰ ’ਤੇ ਜਾਂ ਨਹਿਰ ’ਤੇ ਨੁਹਾ ਕੇ ਲਿਆਉਨੇ ਹਾਂ ਪਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਨਹੀਂ, ਐਵੇਂ ਕਿੱਥੇ ਪੈਂਡਾ ਮਾਰਦੇ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੋਟਰ ਚਲਾ ਕੇ ਨੁਹਾ ਦੇਵੋ। ਤੇ ਛੋਟੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਫਿਰ ਕੀ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਚਲੇ ਜਾਓ ਤੇ ਨਾਲ਼ੇ ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਘੁੰਮ ਫਿਰ ਆਊ, ਨਾਲ਼ੇ ਬੱਚੇ ਖੁੱਲੇ੍ਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਆਉਣਗੇ ਪਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦੇਣੀ। ਘਰੇਲੂ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਡਰੋਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾ ਪਾਉਣਾ ਤੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਜੋ ਕਿ ਰਿਟਾਇਰਡ ਫ਼ੌਜੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ 5-6 ਵਜੇ ਤੋਂ ਸਬਮਰਸੀਬਲ ਮੋਟਰ ਚਲਾਈ ਜਾਣੀ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਘੰਟੇ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿਣੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਝਾਂ-ਗਾਵਾਂ ਨੁਹਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਪੱਕਾ ਵਿਹੜਾ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਤੇ ਸੂਰਜ ਛਿਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਠੇ ਦਾ ਲੈਂਟਰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਪਾ-ਪਾ ਕੇ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਠੇ ’ਤੇ ਹੀ ਪੱਖੇ ਲਾ ਕੇ ਸੌਂਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਤਿੱਖੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਲੈਂਟਰ ’ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰ ਲੈਂਟਰ ਵਿੱਚੋਂ ਓਹੀ ਗਰਮੀ ਭੜਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ਼ਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਫ਼ੌਜੀ ਸਾਹਬ ਨੇ ਮੱਛੀ-ਮੋਟਰ ਦਾ ਲਾਹਾ ਲੈਣਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪਾ-ਪਾ ਕੇ ਲੈਂਟਰ ਸੀਤ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦੇਣਾ।

ਹੁਣ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਟਾਣੇ ਵਰਗੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਲਈ ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਤਕ ਤਤਪਰ ਸਨ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹਮਉਮਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੌਣ ਲਈ ਧਰਤੀ ਹੇਠੋਂ ਕਈ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਕੇ ਡੋਲ੍ਹ ਕੇ ਲੈਂਟਰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਿੰਨਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪੀੜੀਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣਾ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਪੀੜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੇ ਸੁੱਖ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਪਾਣੀ ਅਜਾਈਂ ਰੋਹੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗ਼ਲਤ ਸਾਡੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਾਹਬ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬੱਸ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ਼ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਗਾਹ ਲਿਆ। ਪਰ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਹੁਕਮ ਮਾਰਨਾ ਤੇ ਹੁਕਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਿਖਾਇਆ, ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਜਿਊਣਾ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ। ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੋ ਰੁੱਖ ਸਨ ਉਹ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇਹੀ ਹਾਲ ਸਾਡੇ ਬਾਕੀ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਦਾ ਵੀ ਸੀ।

ਘਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਾਪੂ ਜੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨ ਜੋ ਮੇਰੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਨਾਲ਼ ਆਰਮੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਾਇਪ ਨਾਲ਼ ਪਾਣੀ ਰੋੜ੍ਹਨ ਦੀ। ਤੇ ਓਸ ਵੇਲ਼ੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਿਸਟਮ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਟੈਂਕੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇਣ ਦਾ। ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵੀ ਟੈਂਕੀ ਬਣ ਗਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਟੂਟੀਆਂ ਲਵਾ ਲਈਆਂ। ਸਾਡੇ ਘਰ ਸਬਮਰਸੀਬਲ ਮੋਟਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਲਵਾਈ। ਪਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਘਰ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪਾਣੀ ਆਇਆ। ਅਸੀਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸੀ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਈ ਬਾਥਰੂਮ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਚੱਲਣ ਦੀ। ਚਾਚਾ ਜੀ ਨੇ ਚਾਚੀ ਜੀ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ‘ਪਾਣੀ ਆ ਗਿਐ, ਭਰ ਲੈ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਵੀਂ।’ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੋ ਡਰੰਮ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਕੀ ਬਾਲਟੀਆਂ ਵਗੈਰਾ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਸਟੋਰ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਿੰਨੇ ਸਿਆਣੇ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਵੈਲੀਉ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਪਤਾ ਹੈ। ਕਿੰਨਾ ਵਧੀਆ ਸਿਸਟਮ ਬਣਾਇਆ ਇਹਨਾਂ ਨੇ। ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਮੈਂ ਅਜੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਚਾਚੀ ਜੀ ਚਾਹ ਲੈ ਆਏ ਤੇ ਅਸੀਂ ਬੈਠੇ ਪੀਂਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਚੱਲਣ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਈ ਜਾਵੇ ਪਰ ਪਾਣੀ ਹੁਣ ਬਾਹਰ ਡੁੱਲ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ “ਚਾਚਾ ਜੀ! ਪਾਣੀ ਭਰ ਗਿਆ ਲੱਗਦੈ, ਬੰਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?” ਜਵਾਬ ਆਇਆ- “ਆਪੇ ਹੋ ਜਾਣੈ।” ਮੈਂ 20 ਕੁ ਮਿੰਟ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਓਥੇ, ਅਖ਼ੀਰ ਪਾਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ “ਕਿੰਨਾ ਪਾਣੀ ਅਜਾਈਂ ਵਹਿ ਗਿਆ, ਬੰਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਤੁਸੀਂ?” ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਐਸੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੀ। ਕਹਿੰਦੇ “ਬੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਟੂਟੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਵਾਈ ਅਸਾਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ “ਕਿਉਂ?” ਕਹਿੰਦੇ “ਪਹਿਲਾਂ ਟੂਟੀ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਆਉਣਾ ਸਾਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੇਰੀ ਨਾਲ਼ ਪਤਾ ਲੱਗਣਾ ਤੇ ਜਦ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਡਰੰਮ ਭਰਨੇ, ਪਾਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਸੋ ਇਸ ਲਈ ਟੂਟੀ ਹੀ ਲਾਹ ਸੁੱਟੀ ਕਿ ਜਦ ਵੀ ਪਾਣੀ ਆਵੇ, ਆਪੇ ਹੀ ਡਰੰਮ ਭਰ ਜਾਇਆ ਕਰੇ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ “ਪਰ ਹੁਣ ਭਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਪਾਣੀ ਅਜਾਈਂ ਗਿਆ।” ਕਹਿੰਦੇ “ਕਦੀ-ਕਦੀਂ ਥੋੜਾ ਹੀ ਬਾਹਰ ਡੁੱਲ੍ਹਦੈ, ਅੱਜ ਪਿੱਛੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿਰ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਣੈ ਪਾਣੀ, ਤਾਂ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਹਰ ਡੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ, ਚੱਲ ਸਾਡਾ ਕੀ ਜਾਂਦਾ! ਨਾਲ਼ੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਊ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ਼, ਬਿੱਲ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਓਹੀ ਦੇਣਾ, ਜੋ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਪੱਕਾ ਆਉਂਦੈ, ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਲੀਟਰਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਦੇਈਦਾ ਜੋ ਏਨੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰੀਏ।”

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ਼ਣਾ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ ਨਾਲ਼ੀਆਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਭਰੀਆਂ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਵਾਲ਼ਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਹੀ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ਆਪੇ ਪਾਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਊ, ਟੂਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੇਲ਼ਾ ਤਾਂ ਸਰ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਹੁਣ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਲਈ ਮਹਿੰਗੇ ਫਿਲਟਰ ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਬੋਰ ਕਰਵਾਉਣੇ ਪਏ ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਣਾ।

ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ 400 ਫੁੱਟ ਬੋਰ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ 250 ਫੁੱਟ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਬਿਲਕੁਲ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਈਪਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਦ ਜਮ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ’ਤੇ ਪੀਲ਼ੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬਾਥ-ਟੱਬ, ਟਾਇਲਟ ਸੀਟਾਂ, ਵਾਸ਼-ਬੇਸਿਨ ਵੀ ਪੀਲ਼ੇ ਪੈ ਗਏ ਸਨ। ਪੇਂਡੂ ਤਬਕਾ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਪਾਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਥੱਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰ ਲਵੇਗਾ ਮੀਂਹ ਵਗੈਰਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਟੋਰ ਕਰ ਕੇ। ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਤਬਕਾ? ਵੇਖ ਲਿਓ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਦਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਹੋ ਜਾਣਾ।

ਸਮਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਸਲਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾ ਵੇਖਣ, ਸਗੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਿਖਆ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਰਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਲਾਵੇ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਖਾਲ਼ ਅੱਜ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਵਾ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਜਾਵੇ। ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਆਪਣੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਹਰੇਕ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੀਸਾਇਕਲ ਕਰ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਣਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਲਾਈਕੀਆਂ ਤੇ ਸਾਡੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਅਵੇਸਲੇਪਣ ਦੇ ਸਦਕਾ ਹੁਣ ਵਾਲ਼ੀ ਪੀੜੀ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੁਖ਼ ਕਰੀ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਰੱਜ ਕੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਘਾਣ ਕੀਤਾ, ਦਰਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ; ਓਹੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਜਾਓ ਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਤੋਰ’ਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਘਾਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। 

ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹੱਥ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀ, ਵੱਖਵਾਦੀ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਸਾਬਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਹੇ ਦੇ ਉਲ਼ਟ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੇ ਸੜਕਾਂ ਕਿਨਾਰੇ ਦਰਖ਼ਤ ਲਾ ਦੇਣੇ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪੁੱਟ ਦੇਣੇ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਹੋਇਆ ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ 2014 ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਖ਼ਤ ਲਾਏ। ਸਰਕਾਰੀ ਗਰਾਊਂਡ ਦੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਵੀ ਲਵਾਏ। ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਲਾਏ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਖੇਡਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜਿਹੜਾ ਵਰਗ ਖੇਡ ਵੇਖਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਛਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਬਕਾਇਦਾ ਅਸੀਂ ਦੋ ਬੰਦੇ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ਼ ਪਾਣੀ ਵਗੈਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਰੱਖੇ ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਖ਼ਤ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਹੀ ਪੁੱਟ ਕੇ ਪਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰੇ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਿਹੜੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ 20 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 3 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਦਰਖ਼ਤ ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਦਰਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ ਹਵਾ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵੇਲ਼ੇ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਗੰਦਲੀ ਹਵਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰਾ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।

ਇਹ ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਜੋ ਲਿਿਖਆ, ਇਹ ਤਾਂ ਵਾਪਰਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਿਲ਼ਆ ਤੇ ਅਵੇਸਲੇ ਤੇ ਬੇਸੁੱਧ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਹੱਕ ਲੈਣ ਦੀ ਜਗਾ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਲੱਭੇ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਲੱਭੇ ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਾਲਾ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਿਲ਼ਆ ਪਰ ਬੇਸੁਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਭੰਡਾਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਖ਼ਾਲੀ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਇਹ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਔਖੇ ਸਮਿਆਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ’ਤੇ ਦਇਆ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਝੋਲ਼ੀ ਪਾਇਆ ਸੀ ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੇਹੋਸ਼ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਕੱਢ ਕੇ ਵਰਤਣ ਲੱਗ ਗਏ ਤੇ ਅਸਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਸੀ ਉਹ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਕਦੋਂ ਬਿਪਰ ਚੋਰੀ ਕਰ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ।

ਪੰਜਾਬ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਲ 138 ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 11 ਬਲਾਕਾਂ ਦਾ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ਼ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪਾਣੀ ਬਚਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਸਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਾਣੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ। ਜੋ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 75 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਠਾਣ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਬੇਸੁੱਧ ਜਾਂ ਅਵੇਸਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪ ਪਹਿਨਾ ਦਿੱਤਾ।

ਇਹ ਜੋ ਮੈਂ ਉੱਪਰ ਵਰਤਾਰੇ ਲਿਖੇ ਹਨ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਵੇਸਲਾਪਣ, ਇਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੱਤਾ India and Pakistan Dominion States ਦੇ ਹੁਣ ਵਾਲ਼ੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਓਸ ਵੇਲ਼ੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 2.5% ਹਿੱਸਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਕਰੀਬ 45% ਉੱਜੜ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਕੌਮ ਦੀ ਅੱਧੀ ਅਬਾਦੀ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਘਰ ਨਾ ਘਾਟ, ਕੁਝ ਖਾਣ-ਪੀਣ-ਪਾਉਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਐਹੋ ਜਿਹੇ ਮੱੁਦਿਆਂ ’ਤੇ ਕਿਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ 20 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ਼ ਲਿਆ। ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਜਿਹੜੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਉਜੜਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸੰਭਲ਼ਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ, ਉਸ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਮਾਰਨ ਤੇ ਉਜਾੜਨ ਨਾਲ਼ੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਮਕੀਲਾ, ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਵਰਗਿਆਂ ਨੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ‘ਆਪਣਾ ਪੰਜਾਬ ਹੋਵੇ ਘਰ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਹੋਵੇ’ ਤਾਂ ਖ਼ੂਬ ਗਾਇਆ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਗਾਣਾ ਨਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਸਗੋਂ ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜੀ ਦੇ ‘ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇਵਾਲ਼ੇ’ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ। ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇਹਨਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿਰਫ਼ ਬੀਕਾਨੇਰ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਫ਼ਿਰੋਜਪੁਰ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਤੋਂ ਗੰਗ ਕਨਾਲ਼ (ਬੀਕਾਨੇਰ ਫੀਡਰ) ਰਾਹੀਂ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਜਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਬੀਕਾਨੇਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਉਸ ਬਦਲੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਾਲੀਆ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। 1947 ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੈਸੇ ਮਿਲ਼ਦੇ ਰਹੇ। ਸੱਤਾ ਟਰਾਂਸਫਰ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਨਹਿਰੂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਪਾਣੀ ਮੁਫ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੀ ਨਹੀਂ, 1950 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਟੋਲੇ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਪਲਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1948 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਲਜਾਰੀ ਲਾਲ ਨੰਦਾ ਜੋ ਕਿ ਨਹਿਰੂ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਮੰਤਰੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਪਲਾਨਿੰਗ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਚੈਅਰਮੈਨ ਵੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਅਰੰਭਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭਾਖੜਾ ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਤੇ ਹਰੀਕੇ ਹੈੱਡ ਵਰਕਸ ’ਤੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਖੜਾ ਨੰਗਲ ਤੇ ਬਿਆਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤਾਂ ਭਾਖੜਾ ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸੀ ਪਰ ਨਾਲ਼ ਦੀ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਲਈ ਬਿਆਸ-ਸਤਲੁਜ ਲੰਿਕ ਨਹਿਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਕੰਮ ਉੱਪਰ ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਪੰਡੋਹ ਡੈਮ ’ਤੇ ਹੋਇਆ। ਪੰਡੋਹ ਡੈਮ ਤੇ ਬਿਆਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਮਾਰ ਕੇ ਸੁਰੰਗ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ Rigar ਤਕ ਆਇਆ। Rigar ਤੋਂ open channel ਰਾਹੀਂ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰ ਤਕ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ, ਸੁੰਦਰ ਨਗਰ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ (ਗੋਵਿੰਦ ਸਾਗਰ ਝੀਲ) ਤਕ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਸੁਰੰਗ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੋਵਿੰਦ ਸਾਗਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਸ ਦਾ ਤਕਰੀਬਨ 75 ਲੱਖ ਏਕੜ ਪਾਣੀ ਰੋਕ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਤੋਂ ਟਰਬਾਈਨਾਂ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਨੰਗਲ ਡੈਮ ’ਤੇ ਫਿਰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਤੋਂ ਪੱਕੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਇਹ ਪਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਭਾਖੜਾ ਮੇਨ ਲਾਇਨ ਜੋ 1954 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸੀ, ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਹਰਿਆਣਾ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤਕ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।

ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਹੜ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ। ਵੈਸੇ ਬਹੁਤਾਂਤ ਇਹ ਸੱੁਕਿਆ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਜਾਂ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਹੀ ਵਗਦਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 29 ਜਨਵਰੀ 1955 ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਰਾਵੀ ਐਗਰੀਮੈਂਟ ਲਿਿਖਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਐਗਰੀਮੈਂਟ ਰਾਹੀਂ ਰਾਵੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਾਧੋਪੁਰ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਕੋਲ਼ੋਂ ਰਾਵੀ-ਬਿਆਸ ਲੰਿਕ ਨਹਿਰ ਪੁੱਟੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਜਿੱਥੇ ਬਿਆਸ ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਓਥੇ ਨਵਾਂ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਵੀ, ਬਿਆਸ ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਬਚਦਾ ਪਾਣੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਫਲ਼ਸਰੂਪ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਜਿੱਥੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਨਹਿਰਾਂ ਨਿਕਲ਼ਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਹੀ ਪਾਣੀ ਬਚਿਆ। ਤੇ ਹਰੀਕੇ ਤੋਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੋ ਪੱਕੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਲਈ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਸੰਨ 2000 ਦੇ ਲਗਭਗ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਬੱਸ ’ਤੇ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਬੱਸ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਣਾ, ਮੇਰੇ ਭੈਣ ਜੀ ਨੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਇਆ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਨਹਿਰਾਂ ਘੱਟ ਤੇ ਦਰਿਆ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਬੱਸ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਨਹਿਰਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਣੀਆਂ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਉੱਪਰ ਕਰਨਾ, ਉਹ ਐਨਾ ਡਰ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਹੁਣ ਵੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਆਈਏ ਤਾਂ ਇਸ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ਼ ਹੀ ਜਾਂਦਾ; ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹਿਰਾਂ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਇਹ ਇੱਕ ਨਹਿਰ ਬੀਕਾਨੇਰ ਫੀਡਰ ਨੂੰ ਸਪਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ 1953 ਵਿੱਚ ਤੇ ਦੂਸਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਹਿਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ ਫੀਡਰ) 1961 ਵਿੱਚ ਕੱਢੀ ਗਈ, ਜੋ ਕਿ ਜੈਸਲਮੇਰ ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹਨਾਂ ਨਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਵਾਰ ਖ਼ਰਚਾ ਵੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਕੁੱਤੀ ਹੀ ਚੋਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ ਜਾਏ ਤਾਂ ਫਿਰ ਰਖਵਾਲੀ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?

ਮਾਹਿਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਤੇ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਲਈ ਵਰਲਡ ਬੈਂਕ ਕੋਲ਼ੋਂ ਪੈਸੇ ਮੰਗੇ ਤਾਂ ਵਰਲ਼ਡ ਬੈਂਕ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਜੈਕਟ ਨੂੰ Dubious and economically unjustifiable (ਸ਼ੱਕੀ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਨਜਾਇਜ਼) ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਕਹਿ ਕਿ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵਰਲਡ ਬੈਂਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਇਹ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਨਹਿਰਾਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਮਨਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਨਹਿਰ 7.6 ਮੀਲੀਅਨ ਫੁੱਟ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਹਿਰੂ ਟੋਲੇ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ਼ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ; ਬੋਲੀਆਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਤੇ ਭੂਗੋਲ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਬਾਕੀ ਕਈ ਸਟੇਟਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਤਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ’ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਵੀ ਬੈਨ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਜ ‘ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ’ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

‘ਟਾਇਮ’ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਲੋੜ ਪਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਿਵਲ ਵਾਰ ਤਾਂ ਜਰ ਲਵਾਂਗਾ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦੇਣਾ ਤਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਲੰਗੜਾ-ਲੂਲ਼ਾ। ਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਆਰਟੀਕਲ Punjab Reorganisation Act (ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ) ਦੇ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ’ਤੇ ਕਬਜਾ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਆਰਟੀਕਲ ਤਹਿਤ (The distribution of Punjab Water)  ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। (Development of Rivers) ਇਹ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਤੇ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸੂਬੇ ਬਣੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਚਲਉਸੲਸ (ਮੱਦਾਂ) ਨਹੀਂ ਜੋੜੀਆਂ। ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਟੋਟੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੋੜੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਨਜੂਰੀ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਇੱਕ ਸੂਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਟ ਸਕਦਾ। 

ਮਾਹਿਰ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਧੱਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ’ਤੇ ਅਪਲਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਈਪੇਰੀਅਨ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ 75 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ਼ ਬਾਕੀ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕੁੱਲ ਪਾਣੀ 17.17 ਮੀਲੀਅਨ ਏਕੜ ਫੁੱਟ (750 ਬਿਲੀਅਨ ਕਿਊਸਿਕ ਫੁੱਟ) ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸਿਰਫ਼ 4.22 ਮੀਲੀਅਨ ਏਕੜ ਫੁੱਟ (180 ਬਿਲੀਅਨ ਕਿਉਸਿਕ ਫੁੱਟ) ਪਾਣੀ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ 8.60 ਮੀਲੀਅਨ ਏਕੜ, ਹਰਿਆਣਾ 3.50 ਮੀਲੀਅਨ ਏਕੜ, ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ 0.65 ਮੀਲੀਅਨ ਏਕੜ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ 0.20 ਮੀਲੀਅਨ ਏਕੜ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲੋਂ ਧੱਕੇ ਨਾਲ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਹੁਕਮ ਸੀ।

24 ਮਾਰਚ 1976 ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਜੈਲ ਸਿੰਘ ਜੋ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 75 ਫ਼ੀਸਦੀ ਪਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ਼ੋਂ ਖੁਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੋਈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਵੱਖਵਾਦੀ, ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਮੋਟਰਾਂ ਪੱਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਫ਼ਸਲ ਬੀਜਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਥੱਲਿਓਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗਾ। ਜਿਸ ਲਈ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ, ਡੀਜ਼ਲ, ਕੋਲਾ ਆਦਿ ਵੀ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਭੋਲ਼ੇ ਲੋਕ ਇਸ ਚੀਜ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ ਤੇ ਖਾਲ ਖਾਲ਼ਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ 1 ਬਟਨ ਨਾਲ਼ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲ਼ ਆਉਣ ਦੇ ਚਾਅ ’ਚ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਰਜ਼ੇ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਮੋਟਰਾਂ ਲਵਾ ਲਈਆਂ। ਜੋ ਕਿ ਹਰ 4-5 ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਦੀਂ ਖੂਹੀ ਵਾਲ਼ੀ ਮੋਟਰ, ਕਦੀਂ ਡੀਜ਼ਲ ਦੀ ਥਾਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲ਼ੀ, ਕਦੇ ਸਬਮਰਸੀਬਲ ਆਦਿਕ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਬਿਜਲੀ ਫ਼ਰੀ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਣਾ। ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੀਬੇ ਪੁੱਤ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ ਲੁਟਾ ਲਿਆ।

ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ 69 ਮੀਲੀਅਨ ਏਕੜ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 54 ਮੀਲੀਅਨ ਏਕੜ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ, 10 ਮੀਲੀਅਨ ਫੁੱਟ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਲਈ ਤੇ 5 ਮੀਲੀਅਨ ਏਕੜ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ। 1 ਮੀਲੀਅਨ ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜੇ 10 ਲੱਖ ਕਿਿਲ੍ਹਆਂ ਵਿੱਚ 1 ਫੁੱਟ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਜਿੰਨਾ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇਗਾ ਉਸ ਨੂੰ 1 ਮੀਲੀਅਨ ਫੁੱਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਤੇ ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਸਾਡੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦਾ ਅੱਧ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 75% ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਲੁਟਿਆ ਹੀ ਹੈ, ਨਾਲ਼ ਉਸ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣਨ ਵਾਲ਼ੀ ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਲੁੱਟ ਲਈ। ਜਿਸ ਦੇ ਫਲ਼ਸਰੂਪ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਮਹਿੰਗੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਰਕੇ ਉਦਯੋਗ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਲਈ ਮਾਲੀਆ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਾਕੀ ਸੂਬੇ ਲੈ ਰਹੇ, ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਨਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।

ਹੁਣ ਜਿਹੜੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦਾ ਮਤਾ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਗ਼ਲਤ ਹਨ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖ ਲੈਣ ਕਿ ਉਹ ਮੰਗਾਂ ਇਕੱਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਨ? ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 20 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕਰੀਬ ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦ ਕਰਦਾ। ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਹਰੇਕ ਟੲਚਟੋਨਚਿ ਪਲੳਟੲ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਅਣਮੁੱਲਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇਹ ਪਾਣੀ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤਹਿ ਕਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਜਮਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪਹਿਲੀ ਪਰਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਤਹਿ (unconfined aquifer) ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਦਹਾਕੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਂਡੂ (Hard clay continuous impermeable layer) ਦੇ ਕਈ ਫੁੱਟ ਥੱਲੇ ਜਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਤਹਿ (Confined aquifer) ਜੋਂ ਕਿ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠ Rock/Hard clay (continuous impermeable layer) ਦੇ ਕਈ ਫੁੱਟ ਥੱਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਤਹਿ (Confined aquifer)  ਜਿਹੜੀ ਭਰਨ ਨੂੰ ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਫਿਰ (Bed Rock) ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਤਣ (Subsurface Water) ਜੋ 20-25 ਫੁੱਟ ਹੇਠ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਪਰਤ ਅਸੀਂ ਕਰੀਬ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਕਾ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਹਿ ਨੂੰ ਰੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤੇ ਮੌਸਮੀ ਮੀਂਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਚਾਰਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਹੁਣ ਜਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਇੱਥੇ ਚਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ਾਦਾਂ, ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਦੇ ਕੈਮੀਕਲ ਆਦਿ ਨਾਲ਼ ਏਨਾ ਗੰਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਪੀਣ ਯੋਗ ਤਾਂ ਕੀ, ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਨਾ ਮਿਲ਼ਣ ਨਾਲ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਪੈਸਟੀਸਾਈਡਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਨੀ ਪਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਐਨੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗਲ਼ੇ-ਸੜੇ ਪੇੜ-ਪੌਦੇ, ਮਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਆਰਗੇਨਿਕ ਖ਼ਾਦ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਪਰ ਜਿਉਂ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਘੱਟ ਗਈ ਤੇ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਕੈਮੀਕਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਤਹਿ ਜੋ ਕਿ hard clay (Continous impermeable layer)  ਸਖ਼ਤ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਦੀ ਪਰਤ conifned aqiufer ਜੋ ਕਿ 60-70 ਫੁੱਟ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕਦੋਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਪਰਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਰਿਚਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਪੀਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਪਰਤ ਜੋ 200 ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ 400-500 ਫੁੱਟ ਤਕ ਹੈ, ਉਸ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਹੁਣ ਕੁਝ ਕੁ ਸਾਲ ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ।

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਬ ਕੋਲ਼ ਤੇਲ 2050 ਤਕ ਹੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ਼ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਹੋਰ 10-15 ਤੋਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੈ। ‘ਨਾਸਾ’ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅੱਜ ਤੋਂ ਹੀ ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਜਿਹੜਾ ਦੂਜੀਆਂ ਸਟੇਟਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਵਰਤ ਕੇ ਵੀ ਖੇਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਦੲਡਚਿਇਨਚੇ ਸਟੇਟ (ਲੋੜਵੰਦ ਰਾਜ) ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਾਂ। ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲ਼ਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਮੁੱਲ ਲੈਣਾ ਪੈਣਾ; ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਨੌਬਤ ਅੱਜ ਹੀ ਆ ਗਈ ਹੈ।

ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਗ੍ਰਸਤ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਸਪਤਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਇਆ ਪਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਫਿਰ ਓਹੀ ਹਾਲ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਅਖ਼ੀਰ ਮੈਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੈੱਕਅਪ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਐੱਮ.ਆਰ.ਆਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੋ ਵੀ ਡਾਕਟਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਸੀਂ ਕਰਵਾ ਲਈਆਂ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾ ਆਈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਚਲੇ ਜਾਇਆ ਕਰਨ। ਕਦੇ ਸ਼ੂਗਰ ਘਟ ਗਈ, ਕਦੇ ਵਧ ਗਈ, ਕਦੇ ਸੋਡੀਅਮ ਕਦੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਘੱਟ; ਹਰੇਕ ਵਾਰ ਨਵੀਂ ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਤੱਤ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਜਰਮਨੀ 6 ਮਹੀਨੇ ਰਹੇ, ਓਦੋਂ ਉਹ ਕਦੇ ਬਿਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਪੰਜਾਬ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਫਿਰ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਵਾਚਿਆ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਖਾਣਾ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਾਲ਼ਾ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਸੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਅਸੀਂ ਓਹੀ ਪਾਣੀ ਜੋ ਉਹ ਇੱਥੇ ਪੀਂਦੇ ਰਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ। ਇੱਕ ਲੀਟਰ ਦੀ ਬੋਤਲ 200 ਰੁਪਏ ’ਚ ਪਈ। 2 ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਤਾਂ ਜਿਹੜੀ ਸੋਡੀਅਮ, ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਘਟਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹਟ ਗਈ। ਓਦੋਂ ਤੋਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਇਹੀ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 2022 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਜ ਮਈ 2024 ਤਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਦਕਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਤਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ ਸਹੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਅਸੀਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਅਜੇ ਤਕ ਖ਼ਰੀਦ ਪਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜੇ ਇਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਿਹਾੜੀ ਮਜਦੂਰ ਨੇ ਖ਼ਰੀਦਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ?

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ‘ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ’ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਪੁਲ਼ 1990 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨੇ ਗਏ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਓਹੀ ਸੀ। ‘ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ’ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬੰਜਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੈਰ ਜਿੰਮੇਦਾਰਾਨਾ ਸੀ। ਕਹਿੰਦਾ ਫਿਰ ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇ ਓਸ ਵੇਲ਼ੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ਼ ਮੌਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਓਹਦੇ ਨਾਲ਼ੋਂ ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ, ਅੱਜ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਕੁਝ ਕੁ ਲੋਕ ਮਰ ਜਾਣ। ਉਸ ਵਕਤ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ experiment land (ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕੱਟ-ਵੱਢ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ’ਤੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ’ (green revolution) ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ‘ਵਿਤੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ’(economic genocide) ਸੀ।

ਇੱਕ ਕਿਊਸਿਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ ਕੀਮਤ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਵਾ ਕਰੋੜ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਰਾਈਪੇਰੀਅਨ ਕਨੂੰਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੀਮਤ 22 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ (22 ਬਿਲੀਅਨ) ਰੁਪਏ ਸਲਾਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ 75% ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੇਂਦਰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਰਹਿੰਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਵੀ 31 ਅਕਤੂਬਰ 1981 ਨੂੰ ਸਤਲੁਜ-ਜਮਨਾ ਲੰਿਕ (SYL Canal) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਭਾਵ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਹਰਿਆਣਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਐਗਰੀਮੈਂਟ ਸਾਈਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਤਿੰਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ (ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ), ਭਜਨ ਲਾਲ (ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਰਿਆਣਾ), ਸ਼ਿਵਚਰਨ ਮਾਥੁਰ (ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜਸਥਾਨ) ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ।

8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1982 ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਪੂਰੀ ਵਿੱਚ ਐੱਸ.ਵਾਈ.ਐੱਲ. ਨਹਿਰ ਦਾ ਟੱਕ ਲਾ ਕੇ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਜੈਕਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 3.5 ਮਿਲੀਅਨ (150 ਬਿਲੀਅਨ ਕਿਉਸਿਕ ਫੁੱਟ) ਪਾਣੀ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘਿਿਰਆ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਕਪੂਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾਉਣ ਲਈ ਭਜਨ ਲਾਲ ਦੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਹੁੱਲੜਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਕਪੂਰੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਢ ਦਿੱਤਾ।

ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 36 ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਹੀ ਨਾ ਮੰਨਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਖ਼ੁਰਾ-ਖ਼ੋਜ ਮਿਟਾਉਣ ਦੇ ਰੌਂਅ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ‘ਲਾਅ ਐਂਡ ਆਰਡਰ’ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਦਸਤਾਰਧਾਰੀ, ਕੇਸ-ਦਾੜ੍ਹੇ ਵਾਲ਼ੇ ‘ਅੱਤਵਾਦੀ’ ਤੇ ‘ਵੱਖਵਾਦੀ’ ਨਜ਼ਰੀ ਪੈਣ ਲੱਗ ਗਏ। ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਜ਼ ਮੰਗਾਂ ਤੇ ਹੱਕਾਂ ’ਤੇ ਵੱਜਦੇ ਡਾਕੇ ਤੋਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਬਦਨੀਤੀ, ਬੇਈਮਾਨੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਾਰਤ ਸੀ।

ਮੋਰਚੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ‘ਮਹਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੈੱਸ’ ਤੇ ‘ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਮੀਡੀਆ’ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਹਿਰ ਉਗਲ਼ਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਕਮੀਨੀ ਸੋਚ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੇ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕਿ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਤਕ ਪੂਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਜੇ ਓਸ ਵੇਲ਼ੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਮੰਗਾਂ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਠੁਕਰਾਈਆਂ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਮੰਗਾਂ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭਲਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ? ਕਿਉਂਕਿ 40 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸੈਂਟਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਕੁਝ ਕੁ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ ਕਿ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਦੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਅਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ 1982 ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸੋਮੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ 2 ਜੂਨ ਤਕ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਪੁਲੀਸ ਜਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਲੈਨਿੰਗ 1982 ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ 18 ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਸਲ ਮਿਟਾਉਣ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਓਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ‘ਹੌਂਦ ਚਿੱਲੜ’ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਨਵੰਬਰ 84 ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਜਾੜਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਓਥੇ ਸਿਵਾਏ ਖੰਡ੍ਹਰਾਂ ਤੋਂ ਹੁਣ ਕੁਝ ਵੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ 1947 ਵੇਲ਼ੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੱਸੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ੁਰਾ-ਖ਼ੋਜ ਹੀ ਇੱਥੋਂ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਜੇ ਉਹ ਲੋਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਸਲ ਦਾ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਬਾਕੀ ਬਚਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ 80 ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਵਾਪਰਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡੀਜ਼ਲ ਤੇ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਜਿਊਂਦੇ ਹੀ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੁਲੀਸ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਲ਼ੀਭੁਗਤ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਇਹ ਕਾਂਡ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਪੂਰੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰੀ-ਪਲੈਨ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਬੀਬੀਆਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਬੱਚੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਗੈਂਗ ਰੇਪ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸੁੱਖ ਕਿੱਥੋਂ ਭਾਲ਼ਦੇ ਨੇ ਹੁਣ? ਭਾਰਤ ਅੱਜ ਜਿਸ ਕਗਾਰ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ, ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ਼ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸੋਮੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ‘ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਵੁੱਡ ਰੋਜ਼’ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਰਾਜੀਵ-ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤਾ’ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਲ਼ੋਂ ਹੀ ਐੱਸ.ਵਾਈ.ਐੱਲ. ਨਹਿਰ ਪੁਟਵਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪਾਣੀ ਧੱਕੇ ਨਾਲ਼ ਬਾਹਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਇਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਕੁਝ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਲੱਗਦਾ, ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਂਲਾਕਿ ਓਸ ਵੇਲ਼ੇ ਸੰਤ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਕੋਲ਼ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਮਾਹਿਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਦੇ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਵੈਲਿਡ (ਯੋਗ) ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਹੁਣ ਗੱਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਨਾ ਵੱਡਾ ਭਾਣਾ ਵਾਪਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਹਿਰ indirect way ਦੇ ਨਾਲ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਵਹਾਉਣ ਲਈ, ਸਮਝੌਤੇ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋ ਗਏ।

ਐੱਸ.ਵਾਈ.ਐੱਲ. ਦਾ ਹਰਿਆਣੇ ਵਾਲ਼ਾ ਪਾਸਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਨੰਗਲ ਤੋਂ ਰੋਪੜ ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਵਾਲ਼ੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ। ਭਾਖੜਾ ਮੇਨ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਕੀ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਪਾਣੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਐੱਸ.ਵਾਈ.ਐੱਲ. ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਟੲਮਪੋਰੳਰੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲਾ ਬਾਕੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਅਜੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬਚੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ੋਰਾਂ-ਸ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਸਮਾਂਬੰਦੀ ਵੀ ਤੈਅ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਕਿ 15 ਅਗਸਤ 1986 ਤਕ ਹਰ ਹਾਲਤ ਨਹਿਰ ਪੱਕਿਆਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਚੁੰਨੀ ਕਲਾ ਤਕ ਇਹ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੁਝਾਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਸਤਾ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਬੰਦੂਕ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ’ਤੇ ਰੋਕਣਾ ਪਿਆ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ, ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਧਰਨੇ, ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਕੰਮ ਬੰਦ ਕਰਵਾਇਆ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ’ਤੇ ਦੇਸ਼-ਧ੍ਰੋਹੀ ਦਾ ਠੱਪਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਤਾਂ ਫਿਰ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਨੂੰਨ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ। ‘ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਤੇ ਏਕਤਾ’ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਜ਼ੁਰਮ ਮਾਫ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਝੂਠ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ਼ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ਼ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਤੇ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ, ਫਿਰ ਛੋਟੀਆਂ ਬੱਚੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਰੇਪ, ਗਲ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਟਾਇਰ ਪਾ ਸਾੜਨ, ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰ-ਕਰ ਮਾਰਨ, ਬੇਗ਼ੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਡਲ ਦੇ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2002 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਨਹਿਰ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਆਰਡਰ ਆ ਗਏ ।

ਹੁਣ 2004 ਵਿੱਚ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੱਗੇ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਇਸ ਨਹਿਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਨਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਤੀਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਕੈਪਟਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ Punjab Termination of waters agreement act 2004 ਲੈ ਕੇ ਆਈ। ਜੋ 12 ਜੁਲਾਈ 2004 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮਝੌਤੇ ਸਮੇਤ ਰਾਜੀਵ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਊਣਤਾਈਆਂ ਸਨ, ਕੈਪਟਨ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਟਪਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਐਕਟ ਨੂੰ ਉਣਤਾਈਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪਾਸ ਕਰਵਾ ਗਈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। Clause No. 5 ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸੂਖਮਤਾ ਨਾਲ਼ 75% ਪਾਣੀ ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਜੀਆਂ ਸਟੇਟਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਦਾ ਰਹੂ। ਵਾਟਰ ਐਗਰੀਮੈਂਟ 2004 ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣ, ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਿਲਆਂ ’ਤੇ ਪੱਕੀ ਮੋਹਰ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।

ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਤਲੁਜ-ਜਮਨਾ ਲੰਿਕ ਨਹਿਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਾਕੀ ਬਚਦਾ ਪਾਣੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨਹੀਂ ਖੋਹ ਸਕਦੀਆਂ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਰੰਗਤ ਦੇ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ’ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਨਦੀ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕੱਛ ਤਕ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਇਤਫਾਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ‘ਮਾਤਾ ਸਰਸਵਤੀ’ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਿਚੋੜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਧਰਮ ’ਤੇ ਆ ਗਈ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ 100 ਕਰੋੜ ਹਿੰਦੂ ਕੌਮ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਆਹਤ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ ਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਇੰਦਰਾ ਮਰਨ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਐਨੀ ਕਤਲੋਗਾਰਦ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰਵਸਤੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕੀ ਤਾਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਕੌਮ ਤਾਂ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਕੌਮ ਦਾ ਖ਼ੁਰਾ-ਖ਼ੋਜ ਮੁਕਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨਦੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪਰਿਆਗ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲ਼ੀ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਗੁਪਤ ਨਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੇ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੇਲਮੰਤ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਿਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਦੇਵੀ ਅਚਾਨਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ।

ਐੱਨ.ਡੀ.ਟੀ.ਵੀ. ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਹਿਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜਿਹੜੇ ਖੋਜੀ ਸੱਜਣ ਇਸ ਨਦੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪੁੱਟਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਟੀਕ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਤੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਇੱਥੇ ਨਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਹੈ ਇੱਥੇ ਨਦੀ ਸੀ। (ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਠੋਸ ਸਬੂਤ ਦੇ।)”

ਅਗਲਾ ਸਵਾਲ ਕਿ “ਇਸ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਕੀ ਸੀ?”

ਤੇ ਜਵਾਬ- “ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।”

ਸਵਾਲ ਕਿ “ਫਿਰ ਇਹ ਛੋਟੀ ਨਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ?”

“ਨਹੀਂ-ਨਹੀਂ, ਇਹ ਛੋਟੀ ਨਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।”

“ਜੇ ਛੋਟੀ ਨਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਇਸ ਵਿੱਚ? ਤੇ ਜੇ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਬਿਆਸ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਢ ਕੀ ਸੀ? ਕੁਦਰਤੀ ਵਹਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਇਸ ਰੂਟ ’ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਜੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਨਦੀ ਚਲਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਫਿਰ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਲ਼ਦੀ।”

ਜਵਾਬ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

ਐੱਸ.ਵਾਈ.ਐੱਲ. ਵਿੱਚ ਕੁਲ 3.6 ਮਿਲੀਅਨ ਏਕੜ ਫੁੱਟ ਪਾਣੀ ਛੱਡਣਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ 1985 ਵਿੱਚ ਐੱਸ.ਵਾਈ.ਐੱਲ. ਬਣਨ ਤੋਂ ਰੁਕੀ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2.1 ਮਿਲੀਅਨ ਏਕੜ ਫੁੱਟ ਪਾਣੀ ਰੋਪੜ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਭਾਖੜਾ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੇ ਜਿਹੜਾ 1.5 ਮਿਲੀਅਨ ਏਕੜ ਫੁੱਟ ਪਾਣੀ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਓਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਮਈ 2015 ਵਿੱਚ 450 ਕਿਊਸਿਕ ਪਾਣੀ ਭਾਖੜਾ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਰੀਬ 2 ਕੁ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ। ਐੱਸ.ਵਾਈ.ਐੱਲ. ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਕਾਫ਼ੀ ਪਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਰਿਆਣੇ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਹੁਣ ਨਵਾਂ ਧਾਰਮਿਕ (ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦਾ) ਮੁੱਦਾ ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਨਿਚੋੜਿਆ ਜਾਣਾ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੋਲ਼ੋਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਜਿਸਮਾਨੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਹ ਸੁਖਾਲ਼ਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਜੋ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਵੇਲ਼ੇ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪੰਜਾਬੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਵੀ ਤਿਆਰੀ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁਰੰਗਾਂ ਪੁੱਟ ਕੇ ਹਿਮਾਚਲ ਤੋਂ ਹੀ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਰਲ਼ਾਇਆ, ਓਸੇ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰੋਂ ਹੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ਼ੋਂ ਮੰਗ ਸਰਸਵਤੀ ਬੋਰਡ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ 3 ਡੈਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਰੀਪੁਰ, ਆਦਬਦਰੀ ਤੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੈਮ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਦਲ ਕੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਕਨੂੰਨੀ ਤਰੀਕੇ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗੈਰ-ਕਨੂੰਨੀ ਹੀ ਹੈ।

Convention on the Law of the Non-navigational Uses of International watercourses 1997: Adopted by the General Assembly ssembly of the United Nations on 21 may 1997 entered into force on 17 August 2014. See General Assembly Resolution 51/229, annex, Official Records of the General Assembly, Fifty-first Session, Supplement No. 49 (A/51/49).

The Constitution of India: Schedule 7 Category 2 Entry 17 Declares water as a State matter not National.

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਅੱਜ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਅਲੱਗ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਬਦਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਬਦਲ ਗਈ ਫਿਰ ਓਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਇਆ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਪਰ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕੁਝ 100 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਜਿਹੜਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਲੀਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰਨਗੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਭੂਗੋਲ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ’ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੰਨ ਲੈਣਗੀਆਂ।

ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਕਨੂੰਨੀ ਤਰੀਕੇ (ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਧੱਕੇ) ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 75% ਪਾਣੀ ਬਾਹਰ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਨੂੰ 1966 reorganisation Act ਤੇ 2004 ਦੇ Termination of Agreements Act ਦੀ ਧਾਰਾ 5 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰੱਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਰੋਕਣਾ ਪੈਣੈ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਬਾਕੀ ਪਾਣੀ ਲੁੱਟੇ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਚੱਲੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ’ਤੇ ਵੀ ਨੋਟਿਸ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਖੂਹਾਂ-ਬੇਲਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅੱਜ ਕਾਗ਼ਜ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਰਹਿੰਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ੀ ਬਣ ਜਾਣਾ ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਪ੍ਰਤੀ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਅਵੇਸਲੇ ਹੋਏ ਫਿਰਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਇੱਕਜੁਟ ਹੋਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ।

ਲੰਗੜਾ-ਲੂਲ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਲ਼ਝਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਮੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ਼ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਣੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੋਰਨਾਂ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਕੇ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸੂਬੇ ਵੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਕੁਝ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਡਟ ਗਏ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਹਰੇਕ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਭਾਂਬੜ ਬਣਨ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ  ‘ਐਮਰਜੈਂਸੀ’ਲਾ ਦਿੱਤੀ।

ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਰਮਨੀ(ਡਾ.)